ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ: ଶାଶ୍ୱତ ମାର୍ଗ ଏବଂ ବିଶ୍ୱର ଏକ ସର୍ବାଧିକ ସମନ୍ୱିତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା କାହିଁକି?:
ପ୍ରକାଶିତ: ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, IRS (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ)
ଭୂମିକା — ଧର୍ମ କେବଳ ଆଚାର ନୁହେଁ, ଏହା ଜୀବନର ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣର ଏକ ମାର୍ଗ:
ଧର୍ମ କେବଳ ପୂଜା, ଉପବାସ, ମନ୍ଦିର ଯିବା, ପ୍ରାର୍ଥନା କିମ୍ବା କେତେକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଆଚାର-ବିଚାରର ସମଷ୍ଟି ନୁହେଁ । ଧର୍ମ ହେଉଛି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ, ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ, ପ୍ରକୃତିକୁ, ସମାଜକୁ ଏବଂ ଶେଷରେ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାର ଏକ ଚେଷ୍ଟା ।
ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଆଦିକାଳରୁ ମନୁଷ୍ୟ କେତେକ ମୌଳିକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିଆସିଛି—ମୁଁ କିଏ ? ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ କ’ଣ ? ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ? ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ଘଟେ ? ଦୁଃଖ କାହିଁକି ଆସେ ? ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ଶାନ୍ତି ଓ ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବ ?
ହିନ୍ଦୁ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ କେବଳ ଅନ୍ଧବିଶ୍ୱାସ ମାଧ୍ୟମରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଚିନ୍ତନ, ତର୍କ, ଆତ୍ମାନୁସନ୍ଧାନ, ଧ୍ୟାନ, ଅନୁଭୂତି ଓ ନୈତିକ ଜୀବନ ମାଧ୍ୟମରେ ବୁଝିବାର ପ୍ରୟାସ କରିଛି ।
ଏହି କାରଣରୁ ହିନ୍ଦୁଧର୍ମକୁ କେବଳ ଏକ “religion” ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ବିସ୍ତୃତ ଜୀବନଦର୍ଶନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଅଧିକ ଉଚିତ ।
୧. ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାର ପ୍ରାଚୀନତା ଓ ନିରନ୍ତରତା:
ହିନ୍ଦୁଧର୍ମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିଶେଷତା ହେଉଛି—ଏହାର କୌଣସି ଏକ ମାତ୍ର ସ୍ଥାପକ ନାହାନ୍ତି । ଏହା କୌଣସି ଏକ ଐତିହାସିକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇନାହିଁ ।
ବେଦ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆରଣ୍ୟକ, ଉପନିଷଦ, ଇତିହାସ, ପୁରାଣ, ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଦର୍ଶନଶାସ୍ତ୍ର ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ମିଶି ହିନ୍ଦୁ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାକୁ ଗଢ଼ିଛି ।
ଋଗ୍ବେଦର ଅନେକ ସ୍ତୋତ୍ରର ରଚନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ କାଳର । ଯଦିଓ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ନିଜକୁ “ସନାତନ” ବୋଲି ଦେଖେ, ଆଧୁନିକ ଇତିହାସ ଓ ପୁରାତତ୍ତ୍ୱର ଆଧାରରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ସଠିକ୍ ଆରମ୍ଭ ତାରିଖ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ ।
ତଥାପି ଏହା ନିର୍ବିବାଦ ଯେ ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ଲିଖିତ ଓ ମୌଖିକ ଧାରା ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରାଚୀନ ଏବଂ ଏହାର ଏକ ଅସାଧାରଣ ନିରନ୍ତରତା ରହିଛି ।
ପ୍ରାଚୀନ ଗ୍ରୀକ, ରୋମାନ୍, ମିଶରୀୟ ଓ ମେସୋପୋଟାମିଆନ୍ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ମୂଳ ରୂପଗୁଡ଼ିକ ଇତିହାସରେ ଅବସାନ ପାଇଛି । ତାହାର ବିପରୀତରେ ଭାରତୀୟ ବୈଦିକ ଓ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ଯୁଗ ପରେ ଯୁଗ ନିଜକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରି ଆଜି ମଧ୍ୟ ଜୀବନ୍ତ ରହିଛି ।
ଏହି ଅନୁକୂଳନଶୀଳତା ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାର ଏକ ବିଶେଷ ଶକ୍ତି ।
୨. ହିନ୍ଦୁଧର୍ମର ପ୍ରକୃତ ଧାରଣା — ସନାତନ ଧର୍ମ:
“ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ” ନାମଟି ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ପରେ ପ୍ରଚଳିତ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାର ନିଜସ୍ୱ ଧାରଣା ହେଉଛି ସନାତନ ଧର୍ମ ।
“ସନାତନ” ଅର୍ଥ ଚିରନ୍ତନ ବା ଶାଶ୍ୱତ । “ଧର୍ମ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ କେବଳ religion ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଧାରଣ କରୁଥିବା ନୀତି, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନୈତିକ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଜୀବନର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ପଥ ଓ ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ନିୟମ ।
ସନାତନ ଧର୍ମର ମୌଳିକ ଧାରଣା ହେଉଛି ଯେ ସତ୍ୟ ଏକ, କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ତାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ମାର୍ଗରେ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ।
ଋଗ୍ବେଦର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବାକ୍ୟ—
“ଏକଂ ସତ୍ ବିପ୍ରା ବହୁଧା ବଦନ୍ତି ।”
ଅର୍ଥାତ୍, ସତ୍ୟ ଏକ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ନାମରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରନ୍ତି ।
ଏହି ଧାରଣା ଧାର୍ମିକ ସହିଷ୍ଣୁତାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ।
୩. ଏକ ମାତ୍ର ମାର୍ଗର ଅନିବାର୍ଯ୍ୟତା ନାହିଁ:
ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ଏକ ବଡ଼ ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଯେ ସମସ୍ତ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ପାଇଁ ଏକେ ପ୍ରକାରର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ ଆବଶ୍ୟକ ବୋଲି ଏହା ଜୋର ଦେଉନାହିଁ ।
ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ ଭିନ୍ନ । କାହାର ଭକ୍ତିରେ ଆଗ୍ରହ, କାହାର ଜ୍ଞାନରେ, କାହାର କର୍ମରେ, ଆଉ କାହାର ଧ୍ୟାନରେ ।
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଏହି ବିଭିନ୍ନ ମାନବୀୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ଅନେକ ପଥର ସମନ୍ୱୟ କରିଛି ।
ଚାରିଟି ପ୍ରମୁଖ ଯୋଗମାର୍ଗ:
ଭକ୍ତି ଯୋଗ: ପ୍ରେମ, ଭକ୍ତି ଓ ଈଶ୍ୱର ସମର୍ପଣର ପଥ ।
ଜ୍ଞାନ ଯୋଗ: ଆତ୍ମା, ବ୍ରହ୍ମ ଓ ସତ୍ୟର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣର ପଥ ।
କର୍ମ ଯୋଗ: ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନର ପଥ ।
ରାଜଯୋଗ: ମନ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ଚେତନାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଧ୍ୟାନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ପଥ ।
ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଉଦାରତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ।
୪. ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ତର୍କର ଗୁରୁତ୍ୱ:
ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ସବୁବେଳେ ନିଷିଦ୍ଧ କରାଯାଇନାହିଁ ।
ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକର ବହୁ ଅଂଶ ଗୁରୁ ଓ ଶିଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଶ୍ନୋତ୍ତର ଆକାରରେ ରଚିତ । ନଚିକେତା ଓ ଯମଙ୍କ ସଂଳାପ ଏହାର ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ।
ନଚିକେତା ମୃତ୍ୟୁ, ଆତ୍ମା ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନକୁ ଅଟକାଇ ଦିଆଯାଇନଥିଲା ।
ଭାରତୀୟ ଦର୍ଶନରେ ନ୍ୟାୟ ଦର୍ଶନ, ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ, ମୀମାଂସା, ବେଦାନ୍ତ ଭଳି ବିଭିନ୍ନ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଉନ୍ନତି ଘଟିଛି । ଏହା ସହିତ ଚାର୍ବାକ ଭଳି ଭୌତିକବାଦୀ ଚିନ୍ତାଧାରା ମଧ୍ୟ ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧିକ ଇତିହାସର ଅଂଶ ।
ଏହା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଭାରତୀୟ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାରେ ମତଭେଦ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନ ଥିଲା ।
୫. ବିଜ୍ଞାନ ସହିତ ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାଧାରାର ସମ୍ପର୍କ:
ହିନ୍ଦୁଧର୍ମକୁ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ସହିତ ସରାସରି ସମାନ କରିଦେବା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ । ପ୍ରାଚୀନ ଭାରତୀୟ ଗ୍ରନ୍ଥଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣାକୁ ଆଧୁନିକ ପଦାର୍ଥବିଜ୍ଞାନର ପ୍ରମାଣ ବୋଲି କହିବା ମଧ୍ୟ ଯୁକ୍ତିସଙ୍ଗତ ନୁହେଁ ।
ତଥାପି ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ବୌଦ୍ଧିକ ପରମ୍ପରାରେ ଗଣିତ, ଜ୍ୟୋତିଷ-ଖଗୋଳବିଜ୍ଞାନ, ଚିକିତ୍ସା, ତର୍କଶାସ୍ତ୍ର ଓ ଭାଷାବିଜ୍ଞାନର ଅସାଧାରଣ ବିକାଶ ଘଟିଥିଲା ।
ଭାରତୀୟ ଗଣିତଜ୍ଞମାନେ ଦଶମିକ ସ୍ଥାନମୂଲ୍ୟ ପଦ୍ଧତି ଓ ଶୂନ୍ୟର ବିକାଶରେ ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଅବଦାନ ରଖିଥିଲେ । ଆର୍ଯ୍ୟଭଟ, ବ୍ରହ୍ମଗୁପ୍ତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗଣିତଜ୍ଞଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଶ୍ୱ ଗଣିତର ବିକାଶରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଛି ।
ଏହା ଧାର୍ମିକ ଦାବି ନୁହେଁ; ଏହା ଭାରତୀୟ ବୌଦ୍ଧିକ ଇତିହାସର ଏକ ଗୌରବମୟ ଅଧ୍ୟାୟ ।
୬. ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ — ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଭାରତର ଉପହାର:
ଯୋଗ ହିନ୍ଦୁ ଓ ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ ।
ପତଞ୍ଜଳିଙ୍କ ଯୋଗସୂତ୍ର ଯୋଗଦର୍ଶନକୁ ଏକ ସୁସଂଗଠିତ ଦାର୍ଶନିକ ରୂପ ଦେଇଥିଲା । ଯୋଗ କେବଳ ଶାରୀରିକ ବ୍ୟାୟାମ ନୁହେଁ । ଏହା ଶରୀର, ମନ, ଶ୍ୱାସ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଏକ ସମନ୍ୱିତ ପ୍ରଣାଳୀ ।
ଆଜି ସାରା ବିଶ୍ୱରେ ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ ମାନସିକ ଶାନ୍ତି, ଶାରୀରିକ ସୁସ୍ଥତା ଓ ଚାପ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ହେଉଛି ।
ଏହା ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାର ବିଶ୍ୱବ୍ୟାପୀ ପ୍ରଭାବର ଏକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉଦାହରଣ ।
୭. ଆୟୁର୍ବେଦ ଓ ସମଗ୍ର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ:
ଆୟୁର୍ବେଦ ଭାରତୀୟ ଚିକିତ୍ସା ପରମ୍ପରାର ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଧାରା ।
ଏହା ଶରୀରକୁ କେବଳ ଏକ ଯାନ୍ତ୍ରିକ ଗଠନ ଭାବରେ ନ ଦେଖି ଖାଦ୍ୟ, ଜୀବନଶୈଳୀ, ଶରୀର, ମନ ଓ ପରିବେଶର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଏ ।
ଆୟୁର୍ବେଦର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦାବିକୁ ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନ ସ୍ୱତଃସିଦ୍ଧ ଭାବରେ ସମର୍ଥନ କରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଯେଉଁ ଅଂଶର ବୈଜ୍ଞାନିକ ପ୍ରମାଣ ଅଛି ତାହାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଏବଂ ଯେଉଁ ଅଂଶର ଅଧିକ ଗବେଷଣା ଆବଶ୍ୟକ ତାହାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ପରୀକ୍ଷାରେ ରଖିବା ଉଚିତ ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ନିଜେ ଭାରତୀୟ ପରମ୍ପରାର ଏକ ବୌଦ୍ଧିକ ଶକ୍ତି—ଅନୁଭବ, ପର୍ଯ୍ୟବେକ୍ଷଣ ଓ ପରୀକ୍ଷାର ମହତ୍ତ୍ୱ ।
୮. ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ — ମାନବ ଜୀବନର ସମନ୍ୱିତ ଦର୍ଶନ:
ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନକୁ କେବଳ ଧନ କିମ୍ବା କେବଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତାରେ ସୀମିତ କରିନାହିଁ ।
ଏହା ଚାରିଟି ପୁରୁଷାର୍ଥର କଥା କହେ—
ଧର୍ମ: ନୈତିକତା, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଜୀବନ ।
ଅର୍ଥ: ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଉପାୟରେ ଧନ ଓ ଜୀବିକା ଅର୍ଜନ ।
କାମ: ମାନବୀୟ ଇଚ୍ଛା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଜୀବନର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ।
ମୋକ୍ଷ: ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତି ।
ଏହି ଚାରିଟି ଧାରଣା ଏକ ସନ୍ତୁଳିତ ଜୀବନର ଦର୍ଶନ ପ୍ରଦାନ କରେ ।
ଧର୍ମ ବିନା ଅର୍ଥ ଅନୈତିକ ହୋଇପାରେ । ଅର୍ଥ ବିନା ଜୀବନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇପାରେ । କାମର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନଥିଲେ ଜୀବନ ଅସନ୍ତୁଳିତ ହୋଇପାରେ । ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭୌତିକ ଜୀବନର ସୀମା ଉପରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ ।
୯. ଚାରି ଆଶ୍ରମ — ଜୀବନର ବିଭିନ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟାୟର ଦର୍ଶନ:
ପାରମ୍ପରିକ ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ମାନବ ଜୀବନକୁ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛି ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ: ଶିକ୍ଷା ଓ ଚରିତ୍ର ଗଠନର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ।
ଗୃହସ୍ଥ: ପରିବାର, ଜୀବିକା, ସମାଜ ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ପର୍ଯ୍ୟାୟ ।
ବାନପ୍ରସ୍ଥ: ଜୀବନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥାରେ ଆସକ୍ତି କମାଇ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଦିଗକୁ ଅଗ୍ରସର ହେବା ।
ସନ୍ନ୍ୟାସ: ଅହଂକାର, ଆସକ୍ତି ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ତ୍ୟାଗ କରି ମୁକ୍ତିର ଅନ୍ୱେଷଣ ।
ଏହି ଧାରଣା ଜୀବନକୁ ଏକ ଦୀର୍ଘ ଯାତ୍ରା ଭାବରେ ଦେଖେ ।
୧୦. କର୍ମ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ — ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱର ଧାରଣା:
ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନରେ କର୍ମର ଧାରଣା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
“ଯେପରି କର୍ମ, ସେପରି ଫଳ”—ଏହାର ମୂଳ ଧାରଣା ।
କର୍ମ କେବଳ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ନୁହେଁ । ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ, ଚିନ୍ତା ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ନୈତିକ ପରିଣାମ ମଧ୍ୟ କର୍ମ ଦର୍ଶନରେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ପୁନର୍ଜନ୍ମର ଧାରଣା ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଏକମାତ୍ର ଜନ୍ମରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ ।
ଏହାକୁ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଭାବରେ ପ୍ରମାଣିତ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଘୋଷଣା କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । କିନ୍ତୁ ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଧାରଣା ଭାବରେ ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଦାୟୀ କରେ ଏବଂ ନୈତିକ ଜୀବନକୁ ପ୍ରୋତ୍ସାହିତ କରେ ।
୧୧. ଅହିଂସା ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ:
ଭାରତୀୟ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଅହିଂସା ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ନୈତିକ ଆଦର୍ଶ ।
ଏହି ଧାରଣା କେବଳ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ନୁହେଁ; ଜୈନ ଓ ବୌଦ୍ଧ ପରମ୍ପରାରେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ତେଣୁ ଏହାକୁ କେବଳ ଗୋଟିଏ ଧର୍ମର ଏକାଧିକାରୀ ଅବଦାନ ବୋଲି କହିବା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ହିନ୍ଦୁ ଚିନ୍ତାଧାରାରେ ପ୍ରକୃତି, ନଦୀ, ପର୍ବତ, ବୃକ୍ଷ, ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧାର ବହୁ ପ୍ରଥା ରହିଛି ।
ଗଙ୍ଗା ଭଳି ନଦୀକୁ ମାତା ଭାବରେ ସମ୍ମାନ କରାଯାଏ । ବୃକ୍ଷକୁ ପବିତ୍ର ମନେ କରାଯାଏ । ପର୍ବତ ଓ ପବିତ୍ର ଭୂମିକୁ ଦେବତ୍ୱ ସହିତ ସମ୍ପର୍କ କରାଯାଏ ।
ଆଧୁନିକ ପରିବେଶ ସଙ୍କଟର ଯୁଗରେ ଏହି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ପ୍ରକୃତି ମଧ୍ୟରେ ଅଧିକ ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ସମ୍ପର୍କର ଏକ ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ଦେଇପାରେ ।
୧୨. “ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍” — ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱ ଏକ ପରିବାର:
ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଆଦର୍ଶ ହେଉଛି—
“ବସୁଧୈବ କୁଟୁମ୍ବକମ୍ ।”
ଅର୍ଥାତ୍, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଏକ ପରିବାର ।
ଏହି ଧାରଣା ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱରେ ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରଖେ । ଜାତି, ଭାଷା, ଧର୍ମ, ଦେଶ ଓ ସୀମାର ଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ୱେ ମନୁଷ୍ୟ ଏକ ବିଶ୍ୱ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ—ଏହି ଚିନ୍ତାଧାରା ଆନ୍ତର୍ଜାତିକ ଶାନ୍ତି ଓ ସହଯୋଗ ପାଇଁ ଏକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଆଦର୍ଶ ।
୧୩. ଅନେକ ଦେବତା, କିନ୍ତୁ ଏକ ପରମ ସତ୍ୟ:
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଅନେକ ଦେବଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା ରହିଛି । ଶିବ, ବିଷ୍ଣୁ, ଶକ୍ତି, ଗଣେଶ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କ ଉପାସନାର ବିଭିନ୍ନ ପରମ୍ପରା ରହିଛି ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ବିଭିନ୍ନତାର ଅନ୍ତରାଳରେ ଏକ ପରମ ସତ୍ୟର ଧାରଣା ରହିଛି ।
ଏହି କାରଣରୁ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସାକାର ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଭକ୍ତି କରିପାରନ୍ତି, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ନିରାକାର ବ୍ରହ୍ମର ଧ୍ୟାନ କରିପାରନ୍ତି ।
କେହି ଭକ୍ତିମାର୍ଗରେ, କେହି ଜ୍ଞାନମାର୍ଗରେ, କେହି ଯୋଗମାର୍ଗରେ, ଆଉ କେହି ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଖୋଜିପାରନ୍ତି ।
ଏହା ବିଭିନ୍ନତା ମଧ୍ୟରେ ଏକତାର ଏକ ଅସାଧାରଣ ଉଦାହରଣ ।
୧୪. ହିନ୍ଦୁଧର୍ମର ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ଅବଦାନ:
ଭାରତୀୟ ସଭ୍ୟତାର ଅନେକ ମହାନ ସାହିତ୍ୟିକ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ କୃତି ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ।
ବେଦ, ଉପନିଷଦ, ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ପୁରାଣ, ଯୋଗସୂତ୍ର, ବେଦାନ୍ତ ଓ ଅନେକ ଦାର୍ଶନିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ଭାରତୀୟ ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି ।
ସଙ୍ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ, ମନ୍ଦିର ସ୍ଥାପତ୍ୟ, ଚିତ୍ରକଳା, ମୂର୍ତ୍ତିକଳା ଓ ଭାରତୀୟ ପର୍ବପର୍ବାଣୀରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପରମ୍ପରାର ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ରହିଛି ।
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ବିଶ୍ୱର ଅନେକ ଭାଷାରେ ଅନୁବାଦ ହୋଇଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଦେଶର ଦାର୍ଶନିକ, ଶିକ୍ଷିତ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନ୍ୱେଷୀମାନେ ଏହାକୁ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଆସିଛନ୍ତି ।
୧୫. ଭଗବଦ୍ଗୀତା — କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାରର ସମନ୍ୱୟ:
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ବିଶେଷତା ହେଉଛି ଏହା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ମଧ୍ୟରେ ମାନବ ଜୀବନର ଏକ ଗଭୀର ନୈତିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠାଇଥାଏ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ କେବଳ ଏକ ଯୁଦ୍ଧର ସମସ୍ୟା ନୁହେଁ । ଏହା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ନୈତିକତା, ଆତ୍ମା, ମୃତ୍ୟୁ, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଈଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ମାନବୀୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ପ୍ରତୀକ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ କହିନଥିଲେ । ସେ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମର ବିଭିନ୍ନ ପଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ଏହି କାରଣରୁ ଗୀତା କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥ ନୁହେଁ; ଏହା ମାନବ ନୈତିକତା ଓ ଜୀବନଦର୍ଶନର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କୃତି ।
୧୬. ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମ — ମାନବ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପ୍ରଶ୍ନ:
ଉପନିଷଦଗୁଡ଼ିକରେ ଏକ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି—ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ?
ଦେହ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଚିନ୍ତା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଭାବନା ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ତେବେ ଏହି ସବୁ ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଯିଏ ଅନୁଭବ କରୁଛି, ତାହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ?
ଉପନିଷଦୀୟ ଦର୍ଶନ ଏହି ଅନ୍ୱେଷଣକୁ ଆତ୍ମା ଓ ବ୍ରହ୍ମର ଧାରଣା ସହିତ ଯୋଡ଼ିଥାଏ ।
ମହାବାକ୍ୟ “ତତ୍ତ୍ୱମସି”ର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—“ତୁମେ ସେହି ପରମ ସତ୍ୟ” ।
ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୁ କେବଳ ଏକ ଦୁର୍ବଳ, ଭୟଭୀତ ଜୀବ ଭାବରେ ନ ଦେଖି ତାହାର ଭିତରେ ଥିବା ଚେତନାର ଅସୀମ ସମ୍ଭାବନାକୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ।
୧୭. ମୋକ୍ଷ — ସ୍ୱର୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତିଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟ:
ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ଅନେକ ଧାରାରେ ମାନବ ଜୀବନର ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ମୋକ୍ଷ ।
ମୋକ୍ଷର ଅର୍ଥ କେବଳ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ନୁହେଁ । ଏହା ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର, ଆସକ୍ତି ଓ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତିର ଧାରଣା ।
ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ଭୟରୁ ଧର୍ମ ପାଳନ କରେନାହିଁ । ସେ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲେ ।
ଏହି ଧାରଣା ଧର୍ମକୁ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ କରି ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୁକ୍ତିର ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ ।
୧୮. ହିନ୍ଦୁଧର୍ମର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି — ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା:
ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ଅସଂଖ୍ୟ ପରମ୍ପରା, ସମ୍ପ୍ରଦାୟ, ଦେବତା, ଦାର୍ଶନିକ ମତ, ପୂଜାପଦ୍ଧତି ଓ ଆଚାର ରହିଛି ।
ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶାକ୍ତ, ସ୍ମାର୍ତ୍ତ ଓ ଅନେକ ଅନ୍ୟ ପରମ୍ପରା ନିଜ ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ ଅନ୍ୱେଷଣ କରିଛନ୍ତି ।
ଏହି ବିଭିନ୍ନତା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏକ ବିଶାଳ ସାଂସ୍କୃତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରିଚୟ ରହିଆସିଛି ।
ଏହା ଆଧୁନିକ ବିଶ୍ୱ ପାଇଁ ଏକ ଶିକ୍ଷା ଦେଇପାରେ—ଏକତା ପାଇଁ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକରକମ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ ।
୧୯. ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ ଓ ଧାର୍ମିକ ସହିଷ୍ଣୁତା:
ଭାରତୀୟ ଇତିହାସରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ପରସ୍ପର ସହିତ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ସହାବସ୍ଥାନ କରିଛନ୍ତି ।
ଭାରତ ବୌଦ୍ଧ, ଜୈନ, ଶୈବ, ବୈଷ୍ଣବ, ଶାକ୍ତ, ସୂଫୀ, ଇସ୍ଲାମୀ, ଖ୍ରୀଷ୍ଟୀୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଧାରାର ସହାବସ୍ଥାନର ଦୀର୍ଘ ଇତିହାସ ରଖେ ।
ତେଣୁ “ହିନ୍ଦୁଧର୍ମରେ କେବେ ମଧ୍ୟ କୌଣସି ସଂଘର୍ଷ ହୋଇନାହିଁ” ଭଳି ଅତିରଞ୍ଜିତ ଦାବି କରିବା ଐତିହାସିକ ଭାବରେ ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।
କିନ୍ତୁ ହିନ୍ଦୁ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରାର ବହୁତ୍ୱବାଦ, ଅନେକ ପଥର ସ୍ୱୀକୃତି ଓ ସତ୍ୟର ବିଭିନ୍ନ ଅନୁଭୂତି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଧାର୍ମିକ ସହିଷ୍ଣୁତା ପାଇଁ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାର୍ଶନିକ ଆଧାର ।
୨୦. ହିନ୍ଦୁଧର୍ମକୁ “ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ” କହିବାର ଅର୍ଥ କ’ଣ?:
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଧର୍ମର ନିଜସ୍ୱ ମହତ୍ତ୍ୱ, ନୈତିକ ଶିକ୍ଷା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବଦାନ ରହିଛି । ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ଅବମାନନା କରି ହିନ୍ଦୁଧର୍ମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କହିବା ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ଉଦାର ଆତ୍ମା ସହିତ ମେଳ ଖାଇବ ନାହିଁ ।
କିନ୍ତୁ ଯଦି “ଶ୍ରେଷ୍ଠ”ର ଅର୍ଥ ହୁଏ—ବିଭିନ୍ନ ଦାର୍ଶନିକ ମତକୁ ସ୍ଥାନ ଦେବା, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥର ବିଭିନ୍ନତା, ଜୀବନର ଭୌତିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦିଗର ସମନ୍ୱୟ, ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମୋକ୍ଷକୁ ଚରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିବା—ତେବେ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମନ୍ୱିତ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ ।
ଏହାର ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟକୁ ହରାଇବାରେ ନୁହେଁ; ବିଭିନ୍ନତାକୁ ଧାରଣ କରିବାର କ୍ଷମତାରେ ।
୨୧. ହିନ୍ଦୁଧର୍ମର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା — ଭୟ ନୁହେଁ, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ:
ହିନ୍ଦୁ ଦାର୍ଶନିକ ପରମ୍ପରା ମନୁଷ୍ୟକୁ କେବଳ ଭୟ ଦେଖାଇ ଧର୍ମ ପାଳନ କରାଇବାରେ ସୀମିତ ରହିନାହିଁ ।
ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ପଚାରିବାକୁ କହେ—
ମୁଁ କିଏ ?
ମୋର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ?
ମୋର ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କ’ଣ ?
ମୁଁ ଦୁଃଖରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ହେବି ?
ସତ୍ୟ କ’ଣ ?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଅନ୍ୱେଷଣ ହିଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା ।
ଉପସଂହାର — ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ କାହିଁକି ଏକ ଅସାଧାରଣ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରା?:
ବିଶ୍ୱର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରମୁଖ ଧର୍ମ ମାନବ ସଭ୍ୟତାକୁ କିଛି ନ କିଛି ମୂଲ୍ୟବାନ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛି । ତେଣୁ ଅନ୍ୟ ଧର୍ମଗୁଡ଼ିକର ଅବଦାନକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି ହିନ୍ଦୁଧର୍ମକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ପ୍ରମାଣ କରିବା ଏହି ଲେଖାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନୁହେଁ ।
ବରଂ ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାର ଅସାଧାରଣତା ଏହାର ପ୍ରାଚୀନତା, ନିରନ୍ତରତା, ବହୁତ୍ୱବାଦ, ଦାର୍ଶନିକ ଗଭୀରତା, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାର ସ୍ୱାଧୀନତା, ଯୋଗ ଓ ଧ୍ୟାନ, ଧର୍ମ-ଅର୍ଥ-କାମ-ମୋକ୍ଷର ସନ୍ତୁଳନ, ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ, କର୍ମର ନୈତିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଏବଂ ଆତ୍ମମୁକ୍ତିର ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ରହିଛି ।
ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ଧଭାବରେ କେବଳ ବିଶ୍ୱାସ କରିବାକୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଜାଣିବା, ଚିନ୍ତା କରିବା, ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା, ଅନୁଭବ କରିବା ଓ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସତ୍ୟକୁ ଖୋଜିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ।
ଏହାର ଏକ ମହାନ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—
“ତତ୍ତ୍ୱମସି” — “ତୁମେ ସେହି ।”
ଅର୍ଥାତ୍, ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ତାହାର ଦେହ, ଜାତି, ଧର୍ମ, ଭାଷା, ଧନ କିମ୍ବା ସାମାଜିକ ପରିଚୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ ।
ଆତ୍ମାର ଅନ୍ୱେଷଣ ମାଧ୍ୟମରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟତାକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରେ ।
ଏକ ବିଭାଜିତ ବିଶ୍ୱରେ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଆମକୁ ଏକତାର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ।
ଏକ ଅସହିଷ୍ଣୁ ବିଶ୍ୱରେ ଏହା ବିଭିନ୍ନ ପଥକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।
ଏକ ଭୌତିକବାଦୀ ବିଶ୍ୱରେ ଏହା ଆତ୍ମା ଓ ଚେତନାର ଅନ୍ୱେଷଣ କରିବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କରେ ।
ଏକ ଅଶାନ୍ତ ବିଶ୍ୱରେ ଏହା ଯୋଗ, ଧ୍ୟାନ, ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମର ପଥ ଦେଖାଏ ।
ଏବଂ ଏକ ଅନିଶ୍ଚିତ ବିଶ୍ୱରେ ଏହା ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜ ଭିତରକୁ ଦେଖିବାକୁ କହେ ।
ହିନ୍ଦୁଧର୍ମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିକ୍ଷା ହୁଏତ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ “ମୋର ଧର୍ମ ହିଁ ଏକମାତ୍ର ସତ୍ୟ” । ବରଂ ଏହା ହେଉଛି—“ସତ୍ୟକୁ ଖୋଜ, ନିଜକୁ ଜାଣ, ଅନ୍ୟକୁ ସମ୍ମାନ କର ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ଦିବ୍ୟତାକୁ ଅନୁଭବ କର ।”
ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ହିନ୍ଦୁଧର୍ମ କେବଳ ଏକ ପ୍ରାଚୀନ ଧର୍ମ ନୁହେଁ । ଏହା ମାନବ ଜୀବନ, ପ୍ରକୃତି, ସମାଜ, ନୈତିକତା, ଚେତନା ଓ ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବୁଝିବାର ଏକ ବିଶାଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରୟାସ ।
ଏହାହିଁ ସନାତନ ଧର୍ମର ଶାଶ୍ୱତ ସନ୍ଦେଶ—
ସତ୍ୟର ଅନ୍ୱେଷଣ କର ।
ଧର୍ମର ପଥରେ ଚାଲ ।
ସମସ୍ତ ଜୀବ ପ୍ରତି କରୁଣା ରଖ ।
ପ୍ରକୃତିକୁ ସମ୍ମାନ କର ।
ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କର୍ମ କର ।
ନିଜକୁ ଜାଣ ।
ଏବଂ ଶେଷରେ ନିଜ ଭିତରେ ଥିବା ପରମ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କର ।
— ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, IRS (ଅବସରପ୍ରାପ୍ତ)