ତତ୍ତ୍ୱମସି

-ତତ୍ତ୍ୱମସି-
(ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର)

ମୁଁ କିଏ ?

ଏକ ଅସମାପ୍ତ ଯାତ୍ରା — କର୍ମରୁ ଆତ୍ମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ:

ମୁଁ କିଏ ?

ଏ ପ୍ରଶ୍ନଟି
ମୋ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ପୁରୁଣା ପ୍ରଶ୍ନ,
କିନ୍ତୁ ଆଜି ମଧ୍ୟ
ତାହାର ଉତ୍ତର ମୋ ହାତରେ ନାହିଁ ।

ହୁଏତ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର
କୌଣସି ପୁସ୍ତକର ପୃଷ୍ଠାରେ ନାହିଁ,
କୌଣସି ମନ୍ଦିରର ଗର୍ଭଗୃହରେ ନାହିଁ,
କୌଣସି ଶାସ୍ତ୍ରର ଅକ୍ଷରରେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ ।

ହୁଏତ ଉତ୍ତରଟି
ଲୁଚି ରହିଛି
ମୋ ନିଜ ଶ୍ୱାସର ନିରବତାରେ ।

ସେଥିପାଇଁ ଆଜି
ମୋ ସମସ୍ତ ଯାତ୍ରାକୁ ପଛକୁ ଚାହିଁ
ମୁଁ ନିଜକୁ ପୁଣି ପଚାରୁଛି—

ମୁଁ କିଏ ?

କର୍ମର ପଥ:

ଅଠତିରିଶ ବର୍ଷ—

ସମୟର ଏକ ଦୀର୍ଘ ନଦୀ ।

ସରକାରୀ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟର
ଚାରିକାନ୍ଥ ଭିତରେ
ମୋ ଯୌବନ ଧୀରେ ଧୀରେ
ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାକୁ ଯାଇଥିଲା ।

ଫାଇଲ ଥିଲା,
କାଗଜ ଥିଲା,
ନିୟମ ଥିଲା,
ଦାୟିତ୍ୱ ଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ
ସେଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଚାକିରି ନଥିଲା ।

ମୁଁ ଭାବିଥିଲି—

କର୍ମ ହିଁ ପୂଜା ।

ତେଣୁ
ସଚ୍ଚୋଟତାକୁ ମୋର ଧର୍ମ କଲି,
ନିଷ୍ଠାକୁ ମୋର ମନ୍ତ୍ର କଲି,
କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମୋର ଉପାସନା କଲି ।

ଯେଉଁ ମଣିଷ
ସାହାଯ୍ୟ ପାଇଁ ମୋ ଦ୍ୱାରକୁ ଆସିଥିଲା,
ତା’କୁ କେବଳ ଏକ ଫାଇଲ ଭାବିନଥିଲି ।

ତା’ର ଆଖିରେ
ମୁଁ ଦେଖିଥିଲି
ଏକ ମଣିଷକୁ ।

ତା’ର ଅସହାୟତାରେ
ମୁଁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲି
ନିଜ ଅସହାୟତାକୁ ।

ହୁଏତ ସେହି କାରଣରୁ
ଲୋକମାନେ ମୋତେ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ।

ସେହି ବିଶ୍ୱାସ
ମୋତେ ନେଇଗଲା
ସାରା ଭାରତର କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ।

ମୁଁ ହେଲି
ଏକ ଅଲ୍ ଇଣ୍ଡିଆ ସଂଗଠନର ନେତା ।

କିନ୍ତୁ ନେତୃତ୍ୱର ଶିଖରରେ ଠିଆ ହୋଇ ମଧ୍ୟ
ମୋ ଭିତରୁ ଗୋଟିଏ ସ୍ୱର ଆସିଲା—

“ଏହା ପରେ କ’ଣ ?”

ଅବସର ଆସିଲା, ଜୀବନ ଅବସର ନେଲା ନାହିଁ:

ଦିନେ
ସରକାରୀ ଚାକିରି ସରିଗଲା ।

କିନ୍ତୁ ମୋର କର୍ମ
ଅବସର ନେଲା ନାହିଁ ।

କଳା କୋଟ ପିନ୍ଧି
ଆଇନର ଦ୍ୱାରକୁ ଗଲି ।

ଦଶ ବର୍ଷ
ଅଦାଲତର ଦୁଆରେ
ମଣିଷର ନ୍ୟାୟ ଖୋଜିଲି ।

କେହି ଧନୀ ଥିଲେ,
କେହି ଗରିବ ।

କେହି ଆଇନ ଜାଣୁଥିଲେ,
କେହି ନିଜ ଅଧିକାରର ନାମଟି ମଧ୍ୟ ଜାଣୁନଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ
ନ୍ୟାୟର ଦୁଆରରେ
ମଣିଷର ମୂଲ୍ୟ
ତା’ର ପକେଟର ମୋଟାରୁ ମାପ ନିଆ ଯାଉ ନଥିଲ। ।

ଯେଉଁଠି ଗରିବର କଣ୍ଠ ଦୁର୍ବଳ ଥିଲା,
ସେଠି ମୋର କଣ୍ଠ ହେଲା ତା’ର ଆଶ୍ରୟ ।

ପୁଣି ରୋଜଗାର ଆସିଲା ।

କିନ୍ତୁ ରୋଜଗାରଠାରୁ
ଅଧିକ ମୂଲ୍ୟବାନ ଥିଲା
କାହାର ମୁହଁରେ ଫେରିଥିବା ହସ ।

ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ
ମୁଁ ଜାଣିପାରିଲି ନାହିଁ—

ମୁଁ କିଏ ?

କଲମରେ ଖୋଜିଲି ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ:
ଦିନେ
କଳା କୋଟ ପାଖରେ ରଖି
କଲମ ଧରିଲି ।

ଆଇନର ଧାରା ଛାଡ଼ି
ଆତ୍ମାର ଧାରା ଖୋଜିଲି ।

ଲେଖିଲି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ କାହାଣୀ ।

ଲେଖିଲି ଜୀବନ,
ମୃତ୍ୟୁ,
କର୍ମ,
ପୁନର୍ଜନ୍ମ,
ଈଶ୍ୱର ଓ ମଣିଷର କଥା ।

‘UniverseHeaven’ର ପୃଷ୍ଠାରେ
ମୋର ଶବ୍ଦମାନେ
ନିଜର ଆକାଶ ଖୋଜିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ !

ଯେତେ ମୁଁ
ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଲେଖିଲି,
ସେତେ ଅଧିକ
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

ଯେତେ ଆତ୍ମାର କଥା କହିଲି,
ସେତେ ମୋର ନିଜ ଅନ୍ତର
ମୋତେ ପଚାରିଲା—

“ତୁମେ ଯାହାକୁ ଖୋଜୁଛ,
ସେ କ’ଣ ତୁମଠାରୁ ଅଲଗା ?”

ଏକ ଛୋଟ କୋଠରି:

ଗୋଟିଏ ଦିନ
ମୁଁ ନିଜକୁ
ଏକ ଛୋଟିଆ କୋଠରି ମଧ୍ୟରେ ପାଇଲି ।

ଚାରିପଟେ
ମୋର ଅତୀତ ।

ପୁରୁଣା କାଗଜ,
ପଦବୀର ସ୍ମୃତି,
ସମ୍ମାନ,
ଆଇନର ପୁସ୍ତକ,
ଲେଖା,
ପ୍ରଶଂସା ।

ତଥାପି—

ମୋ ଛାତି ଭିତରେ
କିଛି ଅଜଣା ଶୂନ୍ୟତା ।

ମୁଁ ଅଣନିଶ୍ୱାସ ବୋଧ କଲି ।

କାରଣ ଖୋଜିଲି ।

ବାହାରେ ଥିଲା ଆକାଶ ।

କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଲାଗିଲା
ମୋର ଆକାଶ ତ
ମୋ ଭିତରେ ବନ୍ଦ ।

ସେହି ଦିନ
ମୁଁ ନିଜକୁ ପଚାରିଲି—

“ମୁଁ କିଏ ?”

ମୋର ନାମ କହିଲା ନାହିଁ ।

ମୋର ପଦବୀ କହିଲା ନାହିଁ ।

ମୋର ଧନ କହିଲା ନାହିଁ ।

ମୋର ସମ୍ମାନ ମଧ୍ୟ ନିରବ ରହିଲା ।

ପୁଣି ମଣିଷଙ୍କ ପାଖକୁ:

ତା’ପରେ
ମୁଁ ପୁଣି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟକୁ ଗଲି ।

ପେନ୍‌ସନରମାନଙ୍କ ପାଇଁ
ଏକ ସଂଗଠନ ଗଢ଼ିଲି ।

ଯେଉଁମାନେ
ଜୀବନର ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମୟ
ଦେଶ ସେବାରେ ଦେଇଥିଲେ,
ସେମାନଙ୍କ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାର ଅଧିକାର ପାଇଁ
ପୁଣି ଲଢ଼ିଲି ।

ପୁଣି ଦାବି ।

ପୁଣି ଚିଠି ।

ପୁଣି ସଂଗ୍ରାମ ।

ପୁଣି ଆଶା ।

ଅନ୍ୟର ମୁହଁରେ
ଯେତେବେଳେ ଆଶାର ଆଲୋକ ଦେଖିଲି,
ମୋ ଭିତରେ ମଧ୍ୟ
କିଛି ଆଲୋକ ଜଳିଲା ।

କିନ୍ତୁ ରାତି ହେଲେ
ପୁଣି ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ—

“ମୁଁ କିଏ ?”

ତା’ପରେ ଆସିଲା ଯାତ୍ରା;

ହୁଏତ ମୋର ଆତ୍ମା
ଗୋଟିଏ ଦେଶରେ ରହିବାକୁ
ରାଜି ହେଲା ନାହିଁ ।

ମୁଁ ବାହାରିଲି ।

ଗୋଟିଏ ଦେଶ ।

ତା’ପରେ ଆଉ ଗୋଟିଏ ।

ପାହାଡ଼ ପାର ହେଲି ।

ସମୁଦ୍ର ପାର ହେଲି ।

ଭାଷା ପାର ହେଲି ।

ସଂସ୍କୃତି ପାର ହେଲି ।

ପ୍ରାୟ ଷୋହଳଟି ଦେଶ
ମୋ ଆଖି ଆଗରେ
ପୃଥିବୀର ନୂଆ ନୂଆ ମୁହଁ ଖୋଲିଦେଲା ।

ମୁଁ ଭାବିଥିଲି
ପୃଥିବୀକୁ ଦେଖିବି ।

କିନ୍ତୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୁଝିଲି—

ମୁଁ ପୃଥିବୀକୁ ନୁହେଁ,
ନିଜକୁ ଦେଖୁଛି ।

ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯାତ୍ରା
ମୋର ଭିତରୁ
ଗୋଟିଏ ପରଦା ହଟାଇଲା ।

ୟୁରୋପ — ଇତିହାସ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ସଙ୍ଗମ:

ଆଜି ମୁଁ ୟୁରୋପରେ ।

ଏଠାରେ
ପଥର କଥା କହେ ।

ପୁରୁଣା ଗୀର୍ଜାର ଘଣ୍ଟିରେ
ଶତାବ୍ଦୀର ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣାଯାଏ ।

ପୁରୁଣା ଦୁର୍ଗର ଦେୱାଳରେ
ସମୟର ଆଙ୍ଗୁଠିର ଚିହ୍ନ ଦେଖାଯାଏ ।

ନଦୀଗୁଡ଼ିକ
ସହରର ମଧ୍ୟଦେଇ ବହି
ଅତୀତକୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରଖିଛନ୍ତି ।

ଏଠାରେ
ଶତାବ୍ଦୀ ପୁରୁଣା ସ୍ଥାପତ୍ୟ
ଆଧୁନିକ ବିଜ୍ଞାନର ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଛି ।

ମଣିଷ
ଅତୀତକୁ ଭୁଲିନାହିଁ,
କିନ୍ତୁ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ମଧ୍ୟ
ଆଲିଙ୍ଗନ କରିଛି ।

ମୁଁ ଭାବୁଛି—

ମଣିଷ ଯଦି ଏତେ ବଡ଼ ସଭ୍ୟତା ଗଢ଼ିପାରେ,
ତେବେ ନିଜ ଭିତରର ଛୋଟ କୋଠରିଟିକୁ
କାହିଁକି ଭାଙ୍ଗିପାରିବ ନାହିଁ ?

ଲଣ୍ଡନ ଓ ଥେମ୍ସ:

ଆଜି ମୁଁ ଲଣ୍ଡନରେ ।

ସନ୍ଧ୍ୟା ଧୀରେ ଧୀରେ ନମୁଛି ।

ଆକାଶର ରଙ୍ଗ ବଦଳୁଛି ।

ଆଉ ମୋ ସାମ୍ନାରେ
ଥେମ୍ସ ।

ଥେମ୍ସ ବହୁଛି ।

କେତେ ଶାନ୍ତ !

କେତେ ଗଭୀର !

କେତେ ନିର୍ଲିପ୍ତ !

ତା’ର ଜଳରେ
ଲଣ୍ଡନର ଆଲୋକ ଭାସୁଛି ।

କିନ୍ତୁ ଥେମ୍ସ
କୌଣସି ଆଲୋକକୁ
ନିଜର ବୋଲି ଧରି ରଖୁନାହିଁ ।

ସବୁକୁ ନେଇ
ଆଗକୁ ବହିଯାଉଛି ।

ମୁଁ ଥେମ୍ସକୁ ଦେଖି
ନିଜ ଜୀବନକୁ ଦେଖୁଛି ।

ମୋ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ
ଏମିତି ଏକ ନଦୀ ।

କେବେ କାର୍ଯ୍ୟାଳୟ,
କେବେ ଅଦାଲତ,
କେବେ ସଂଗଠନ,
କେବେ କଲମ,
କେବେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା,
କେବେ ଯାତ୍ରା ।

କେତେ ତଟ ଆସିଲେ ।

କେତେ ତଟ ଚାଲିଗଲେ ।

କେତେ ଲୋକ ମୋ ଜୀବନକୁ ଆସିଲେ ।

କେତେ ଲୋକ
ସ୍ମୃତି ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ ।

କିନ୍ତୁ ମୁଁ ?

ମୁଁ ମଧ୍ୟ
ଥେମ୍ସ ପରି
ବହିଚାଲିଛି ।

ତତ୍ତ୍ୱମସି:

ହଠାତ୍
ମୋ ମନରେ ଉପନିଷଦର ଏକ ମହାବାକ୍ୟ
ଉଠିଆସେ—

“ତତ୍ତ୍ୱମସି” ।

ତୁମେ ସେହି ।

କିନ୍ତୁ—

ସେହି କ’ଣ ?

ଯାହାକୁ ମୁଁ
ସାରା ଜୀବନ
ବାହାରେ ଖୋଜିଲି,

ହୁଏତ ସେ
ମୋ ଭିତରେ ହିଁ ଥିଲା ।

ମୁଁ ଚାକିରିରେ
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

ଆଇନରେ
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

ସମାଜସେବାରେ
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

ନେତୃତ୍ୱରେ
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

ଲେଖାରେ
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

ଦେଶ ପରେ ଦେଶ
ଭ୍ରମଣ କରି
ନିଜକୁ ଖୋଜିଲି ।

କିନ୍ତୁ ହୁଏତ
ଯାହାକୁ ଖୋଜୁଥିଲି
ସେ କେବେ ମୋଠାରୁ
ଦୂରେ ଯାଇନଥିଲା ।

ମୁଁ ହିଁ
ତା’ଠାରୁ ଦୂରରେ ଥିଲି ।

ମୁଁ କିଏ ?

ମୁଁ କିଏ ?

ମୁଁ କି
ସେହି ଯୁବକ
ଯିଏ ୩୮ ବର୍ଷ
ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାରେ କାମ କରିଥିଲା ?

ନା—

ମୁଁ କି
ସେହି ମଣିଷ
ଯିଏ ଗରିବଙ୍କ ପାଇଁ
ନିଜ ସମୟ ଦେଇଥିଲା ?

ନା—

ମୁଁ କି
ସେହି ଆଇନଜୀବୀ
ଯିଏ ନ୍ୟାୟର ଦୁଆରରେ
ଦୁର୍ବଳର କଣ୍ଠ ହୋଇଥିଲା ?

ନା—

ମୁଁ କି
ସେହି ଲେଖକ
ଯିଏ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଖୋଜି
କାଗଜରେ ଶବ୍ଦ ଲେଖିଥିଲା ?

ନା—

ମୁଁ କି
ସେହି ପେନ୍‌ସନର ନେତା
ଯିଏ ବୃଦ୍ଧ ମଣିଷଙ୍କ ଅଧିକାର ପାଇଁ
ପୁଣି ସଂଗ୍ରାମ କରିଥିଲା ?

ନା—

ମୁଁ କି
ସେହି ଭ୍ରମଣକାରୀ
ଯିଏ ଷୋହଳଟି ଦେଶ ଦେଖି
ପୃଥିବୀର ଅସୀମତାକୁ ଅନୁଭବ କଲା ?

ନା ।

ଏଗୁଡ଼ିକ
ମୋ ଜୀବନର ଭୂମିକା ।

ମୁଁ ଭୂମିକା ନୁହେଁ ।

ମୁଁ ହୁଏତ
ସେହି ଦର୍ଶକ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ଭୂମିକାକୁ
ଆସିବାକୁ ଦେଖିଛି,
ଯିବାକୁ ଦେଖିଛି ।

ଏବେ ମୁଁ ଶିଖୁଛି

ଏବେ ମୁଁ ଶିଖୁଛି—

ସବୁ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର
ତୁରନ୍ତ ମିଳିବା ଦରକାର ନାହିଁ ।

ସବୁ ଯାତ୍ରାର
ଗନ୍ତବ୍ୟ ଦରକାର ନାହିଁ ।

ସବୁ ରୋଗର
ତୁରନ୍ତ ଔଷଧ ଦରକାର ନାହିଁ ।

କେବେ କେବେ
ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ
ଆମକୁ ନିଜ ଭିତରକୁ ନେଇଯାଏ ।

କେବେ କେବେ
ଏକାକୀତ୍ୱ ମଧ୍ୟ
ଆତ୍ମାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଦିଏ ।

କେବେ କେବେ
ଅଶାନ୍ତି ହିଁ
ଶାନ୍ତିର ଖୋଜ ଆରମ୍ଭ କରେ ।

ଆଜି ମୁଁ ଲଣ୍ଡନରେ ।

ଥେମ୍ସ ବହୁଛି ।

ମୁଁ ତା’କୁ ଦେଖୁଛି ।

ସେ ମୋତେ କିଛି ପଚାରୁନାହିଁ ।

କେଉଁଠୁ ଆସିଛି,
କେତେ ଦୂର ଯାଇଛି,
କେତେ ତଟ ଛୁଇଁଛି—
ଥେମ୍ସ ସେସବୁର ହିସାବ ରଖୁନାହିଁ ।

ସେ କେବଳ ବହୁଛି ।

ମୁଁ ମଧ୍ୟ
ହୁଏତ ଏବେ
ସେହି ଶିକ୍ଷା ଶିଖିବି ।

ଯାହା ମିଳିଛି—
ତା’ ପାଇଁ କୃତଜ୍ଞ ହେବି ।

ଯାହା ମିଳିନାହିଁ—
ତା’ ପାଇଁ ଅଭିଯୋଗ କରିବି ନାହିଁ ।

ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଭଲପାଇଛନ୍ତି—
ସେମାନଙ୍କୁ ମନେ ରଖିବି ।

ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଇଛନ୍ତି—
ସେମାନଙ୍କୁ କ୍ଷମା କରିବା ଶିଖିବି ।

ଏବଂ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନଟି
ଏତେ ବର୍ଷ ଧରି
ମୋତେ ତାଡ଼ି ଆସୁଛି—

“ମୁଁ କିଏ ?”

ତା’କୁ ଏବେ
ମୁଁ ଭୟ କରିବି ନାହିଁ ।

କାରଣ—

ହୁଏତ ମୁଁ
ସେହି ପ୍ରଶ୍ନ ନୁହେଁ,

ହୁଏତ ମୁଁ
ସେହି ନିରବତା,

ଯେଉଁଠାରେ
ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଉତ୍ତର
ଦୁହେଁ ଏକ ହୋଇଯାନ୍ତି ।

ତତ୍ତ୍ୱମସି ।

ତୁମେ ସେହି ।

କିଏ ସେହି ?

ହୁଏତ—

ଯାହାକୁ ଖୋଜି ଖୋଜି
ମୁଁ ସାରା ଜୀବନ ଚାଲିଲି,
ସେ ମୋର ନିଜ ଅନ୍ତରରେ
ନିରବରେ ବସିଥିଲା ।

ଥେମ୍ସ ବହୁଛି ।

ଲଣ୍ଡନ ଆଲୋକିତ ।

ୟୁରୋପ ତା’ର ଇତିହାସ ନେଇ
ନୂଆ ପ୍ରଭାତ ଆଡ଼କୁ ଚାଲୁଛି ।

ଆଉ ମୁଁ—

ମୋର ସମସ୍ତ ଅତୀତକୁ ସାଙ୍ଗ କରି
ଧୀରେ ଧୀରେ
ନିଜ ଭିତରକୁ ଫେରୁଛି ।

ଏଥର
ବାହାରକୁ ନୁହେଁ ।

ଭିତରକୁ ।

କାରଣ
ସାରା ପୃଥିବୀ ଘୂରିସାରି
ଶେଷରେ ମଣିଷ
ଯେଉଁଠାକୁ ଫେରିଆସେ—

ସେହି ନିଜ ପାଖକୁ ।