ରତ୍ନାକରରୁ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି — ଏକ ଦସ୍ୟୁର ମହାନ ରୂପାନ୍ତର

ରାମାୟଣ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୧

ରତ୍ନାକରରୁ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି — ଏକ ଦସ୍ୟୁର ମହାନ ରୂପାନ୍ତର

ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired)

ମଣିଷର ଜୀବନ ଏକ ନଦୀ ପରି । କେବେ ତାହା ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ମଳ ଭାବରେ ବହିଯାଏ, କେବେ ପଥର ଓ ପାହାଡ଼କୁ ଧକ୍କା ଦେଇ ଗର୍ଜନ କରେ । କିନ୍ତୁ ନଦୀ ଯେପରି ନିଜର ଗତିପଥ ବଦଳାଇ ସମୁଦ୍ରରେ ମିଶିପାରେ, ସେହିପରି ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନର ଅନ୍ଧକାରମୟ ପଥ ଛାଡ଼ି ଆଲୋକର ପଥକୁ ଫେରିପାରେ ।

ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ଏହି ସତ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ଅଦ୍ଭୁତ ଉଦାହରଣ ହେଉଛନ୍ତି ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ।

ଯିଏ ଦିନେ ଥିଲେ ରତ୍ନାକର — ଜଣେ ଭୟଙ୍କର ଦସ୍ୟୁ । ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ ଥିଲା ଅସ୍ତ୍ର, ହୃଦୟରେ ଥିଲା ନିର୍ଦୟତା ଓ ଜୀବନର ଲକ୍ଷ୍ୟ ଥିଲା ଲୁଟ ଓ ହିଂସା । କିନ୍ତୁ ସେହି ରତ୍ନାକର ଦିନେ ହେଲେ ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି — ଆଦିକବି, ରାମାୟଣର ରଚୟିତା ।

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନ କୌଣସି ସାଧାରଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନୁହେଁ ।

ଏହା ଥିଲା ଅନ୍ଧକାରରୁ ଆଲୋକକୁ ଯାତ୍ରା ।
ଅଜ୍ଞାନରୁ ଜ୍ଞାନକୁ ଯାତ୍ରା ।
ହିଂସାରୁ କରୁଣାକୁ ଯାତ୍ରା ।
ଦସ୍ୟୁରୁ ଋଷିକୁ ଯାତ୍ରା ।

ରତ୍ନାକରଙ୍କ ଅନ୍ଧକାରମୟ ଜୀବନ

ପୁରାଣ ପରମ୍ପରାରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କଥା ଅନୁସାରେ, ରତ୍ନାକର ଜନ୍ମରୁ ଦସ୍ୟୁ ନଥିଲେ । ଜୀବନର ପରିସ୍ଥିତି ତାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ସେହି ପଥକୁ ନେଇଯାଇଥିଲା ।

ଯୁବକ ରତ୍ନାକର ଜଙ୍ଗଲରେ ରହୁଥିଲେ । ଜଙ୍ଗଲ ଦେଇ ଯାଉଥିବା ପଥିକମାନଙ୍କୁ ସେ ଅଟକାଉଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଲୁଟ କରୁଥିଲେ । ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ ହିଂସା କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛାଉନଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଥିଲା ଜୀବନର ସାଧାରଣ ନିୟମ ।

ସେ ଭାବୁଥିଲେ — ନିଜ ପରିବାରର ଭରଣପୋଷଣ ପାଇଁ ଯଦି ତାଙ୍କୁ ପାପ କରିବାକୁ ପଡ଼େ, ତେବେ ସେହି ପାପର ଦାୟିତ୍ୱ ମଧ୍ୟ ପରିବାର ସହିତ ବଣ୍ଟିତ ହେବ ।

ତାଙ୍କ ମନରେ ସେତେବେଳେ ଏକ ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ ଥିଲା — ପରିବାର ପାଇଁ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମର ଫଳ ପରିବାର ମଧ୍ୟ ଭୋଗ କରିବ ।

କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଦିନ ଏମିତି ଜଣେ ଅତିଥିଙ୍କୁ ନେଇଆସିଲା, ଯିଏ ତାଙ୍କ ସମଗ୍ର ଜୀବନର ଦିଗ ବଦଳାଇଦେଲେ ।

ସେ ଥିଲେ — ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ।

ନାରଦଙ୍କ ସହ ସାକ୍ଷାତ୍

ଦିନେ ରତ୍ନାକର ଜଙ୍ଗଲର ରାସ୍ତାରେ ଯାଉଥିଲେ । ହଠାତ୍ ସେ ଦୂରରୁ ଜଣେ ଋଷିଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲେ ।

ହାତରେ ବୀଣା । ମୁଖରେ ଶାନ୍ତି । ଅଧରରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ । ମୁହଁରେ ଭୟର କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନାହିଁ ।

ରତ୍ନାକର ତାଙ୍କ ପଥ ଅଟକାଇଲେ ।

ସେ ଗର୍ଜନ କରି କହିଲେ —

“ତୁମ ପାଖରେ ଯାହା କିଛି ଅଛି, ମୋତେ ଦିଅ ।”

ନାରଦ ଭୟଭୀତ ହେଲେ ନାହିଁ । ସେ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ରତ୍ନାକରଙ୍କ ମୁହଁକୁ ଚାହିଁଲେ ।

ସେହି ଦୃଷ୍ଟିରେ ଭୟ ନଥିଲା । ଥିଲା କରୁଣା ।

ରତ୍ନାକର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ ।

ଯାହାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅନ୍ୟମାନେ କମ୍ପି ଉଠୁଥିଲେ, ସେହି ଦସ୍ୟୁକୁ ଜଣେ ଋଷି ଏତେ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ କିପରି ଦେଖିପାରୁଛନ୍ତି ?

ନାରଦ ପଚାରିଲେ —

“ତୁମେ ଏହି କାମ କାହିଁକି କରୁଛ ?”

ରତ୍ନାକର ଉତ୍ତର ଦେଲେ —

“ମୋ ପରିବାର ପାଇଁ । ମୋ ସ୍ତ୍ରୀ, ମୋ ସନ୍ତାନ ଓ ମୋ ପରିବାରର ଜୀବନ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ।”

ନାରଦ ପୁଣି ପଚାରିଲେ —

“ତୁମେ ଯେ ପାପ କରୁଛ, ସେହି ପାପର ଭାଗୀଦାର ହେବାକୁ ତୁମ ପରିବାର ପ୍ରସ୍ତୁତ କି ?”

ରତ୍ନାକର ଦୃଢ଼ ସ୍ୱରରେ କହିଲେ —

“ନିଶ୍ଚୟ । ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତ ମୁଁ ଏସବୁ କରୁଛି ।”

ନାରଦ ମୃଦୁ ହସି କହିଲେ —

“ତେବେ ଯାଅ । ତୁମ ପରିବାରକୁ ପଚାରି ଆସ । ସେମାନେ ତୁମ ପାପର ଭାଗ ନେବେ କି ନାହିଁ । ମୁଁ ଏଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କରୁଛି ।”

ରତ୍ନାକର ଘରକୁ ଗଲେ ।

ସେ ପ୍ରଥମେ ନିଜ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।

“ମୁଁ ଯେଉଁ ପାପ କରୁଛି, ସେସବୁ କାହା ପାଇଁ ?”

ସ୍ତ୍ରୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ —

“ଆମର ଜୀବନ ଚଳାଇବା ପାଇଁ ।”

ରତ୍ନାକର ପୁଣି ପଚାରିଲେ —

“ତେବେ ମୋ ପାପର ଭାଗ ମଧ୍ୟ ତୁମେ ନେବ ?”

ସ୍ତ୍ରୀ ନିରବ ରହିଲେ ।

ଶେଷରେ ସେ କହିଲେ —

“ପରିବାରର ଭରଣପୋଷଣ କରିବା ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ । ତୁମେ କରିଥିବା ପାପର ଫଳ ତୁମକୁ ହିଁ ଭୋଗ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।”

ଏହି ଉତ୍ତର ରତ୍ନାକରଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ବଜ୍ରପାତ ପରି ଆଘାତ କଲା ।

ସେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।

ଉତ୍ତର ସେହି ।

କେହି ତାଙ୍କ ପାପର ଭାଗ ନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ ।

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ରତ୍ନାକରଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ମୋହ ଭାଙ୍ଗିଗଲା ।

ସେ ବୁଝିଲେ —

ମଣିଷ ନିଜ କର୍ମର ଭାର ନିଜେ ବହନ କରେ ।

ପରିବାର ଆମ ସୁଖରେ ସାଥୀ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କର୍ମଫଳର ଦାୟିତ୍ୱ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ନିଜର ।

ରତ୍ନାକରଙ୍କ ଆତ୍ମଜାଗରଣ

ରତ୍ନାକର ପୁଣି ନାରଦଙ୍କ ପାଖକୁ ଫେରିଲେ ।

ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଅସ୍ତ୍ର ଖସିପଡ଼ିଥିଲା । ଚକ୍ଷୁରେ ଥିଲା ଅନୁତାପର ଲୁହ ।

ସେ ନାରଦଙ୍କ ପାଦତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ ।

“ହେ ମହର୍ଷି ! ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ଏହି ପାପମୟ ଜୀବନରୁ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇବି ?”

ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଉଠାଇଲେ ।

ସେ କହିଲେ —

“ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କର । ତପସ୍ୟା କର । ନିଜ ଅନ୍ତରକୁ ପବିତ୍ର କର ।”

ନାରଦ ତାଙ୍କୁ “ରାମ” ନାମ ଜପ କରିବାକୁ କହିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ହିଂସା ଓ ଅପରାଧରେ ଅଭ୍ୟସ୍ତ ରତ୍ନାକରଙ୍କ ମୁଖରୁ “ରାମ” ଶବ୍ଦଟି ସହଜରେ ବାହାରିଲା ନାହିଁ ।

ତେଣୁ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ “ମରା, ମରା” ଜପ କରିବାକୁ କହିଲେ ।

ରତ୍ନାକର ଜପ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ —

“ମରା । ମରା । ମରା । ମରା ।”

ନିରନ୍ତର ଜପ କରୁ କରୁ ଶବ୍ଦର ଧ୍ୱନି ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହେଲା ।

“ମରା”ରୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶୁଣାଗଲା —

“ରାମ । ରାମ । ରାମ ।”

ରତ୍ନାକର ଧ୍ୟାନରେ ବସିଗଲେ ।

ଦିନ ଗଲା । ମାସ ଗଲା । ବର୍ଷ ଗଲା ।

ସେ ନିଜ ଶରୀରର ସଚେତନତା ମଧ୍ୟ ହରାଇଦେଲେ ।

ତାଙ୍କ ଚାରିପାଖରେ ପିପିଲିକାମାନେ ମାଟି ଜମା କରି ଏକ ବଡ଼ ବିଳ ତିଆରି କରିଦେଲେ ।

ସେହି ବିଳକୁ ସଂସ୍କୃତରେ କୁହାଯାଏ — ବାଲ୍ମୀକ ।

ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା ପରେ ଯେତେବେଳେ ରତ୍ନାକର ସେହି ବିଳ ଭିତରୁ ବାହାରିଲେ, ସେ ଆଉ ପୁରୁଣା ରତ୍ନାକର ନଥିଲେ ।

ସେ ହୋଇଯାଇଥିଲେ —

ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକି ।

ଦସ୍ୟୁରୁ ଆଦିକବି

ଏହି ରୂପାନ୍ତର ଭାରତୀୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଚିନ୍ତାଧାରାର ଏକ ଅମର ସନ୍ଦେଶ ।

କେହି ମଣିଷ ଜନ୍ମରୁ ପାପୀ ନୁହେଁ ।

ପରିସ୍ଥିତି ତାକୁ ବିପଥଗାମୀ କରିପାରେ । ଅଜ୍ଞାନ ତାକୁ ଅନ୍ଧକାରରେ ରଖିପାରେ । ଲୋଭ, ମୋହ ଓ କ୍ରୋଧ ତାକୁ ଭୁଲ ପଥରେ ନେଇପାରେ ।

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଅନ୍ତରରେ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଜଳିଉଠେ, ସେତେବେଳେ ଜୀବନର ଦିଗ ବଦଳିପାରେ ।

ରତ୍ନାକର ଏହାର ଜୀବନ୍ତ ଉଦାହରଣ ।

ଯିଏ ଦିନେ ମଣିଷକୁ ଲୁଟୁଥିଲେ, ସେ ପରେ ମଣିଷକୁ ଧର୍ମର ପଥ ଦେଖାଇଲେ ।

ଯାହାଙ୍କ ହାତରେ ଥିଲା ଅସ୍ତ୍ର, ସେହି ହାତରେ ପରେ ଧରାପଡ଼ିଲା କଲମ ।

ଯାହାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଥିଲା ହିଂସା, ସେହି ହୃଦୟରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା କରୁଣା ।

ଏବଂ ସେହି କରୁଣାରୁ ଜନ୍ମ ନେଲା ଏକ ମହାକାବ୍ୟ —

ରାମାୟଣ ।

କିନ୍ତୁ ରାମାୟଣର ଜନ୍ମ ଏଠାରେ ଶେଷ ନୁହେଁ ।

ମହର୍ଷି ବାଲ୍ମୀକିଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆଉ ଏକ ପ୍ରଶ୍ନ ଜନ୍ମ ନେବାକୁ ଥିଲା —

ଏହି ପୃଥିବୀରେ କି ଏମିତି ଜଣେ ମଣିଷ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସତ୍ୟ, ଧର୍ମ, ଶୌର୍ଯ୍ୟ, କରୁଣା, ତ୍ୟାଗ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାର ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ସମ୍ପନ୍ନ ?

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ନେଇ ଦିନେ ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଆସିବେ ଦେବର୍ଷି ନାରଦ ।

ଏବଂ ସେହିଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେବ —

ରାମଙ୍କ ମହାକାହାଣୀ ।