ଲଣ୍ଡନରେ ମାଛି: ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନ, ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ:
ଲେଖକ: ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର
ଲଣ୍ଡନରେ ରହିବା ସମୟରେ ମୁଁ ଲକ୍ଷ୍ୟ କରିଛି ଯେ, ବିଶେଷକରି ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ବଡ଼ ଆକାରର ମାଛିମାନେ ଘର ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି। ଏହା ମୋତେ ଭାରତର କଥା ମନେ ପକାଇ ଦେଇଥିଲା, ଯେଉଁଠାରେ ବର୍ଷା ଋତୁର ଆରମ୍ଭରେ ମାଛିର ସଂଖ୍ୟା ବହୁତ ବଢ଼ିଯାଏ। ଭାରତ ଓ ବ୍ରିଟେନରେ ଥିବା ଅନେକ ମାଛି ଏକେ ପ୍ରଜାତିର ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୋଗ ବିସ୍ତାରର ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବହୁତ ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି।
ମାଛି କ’ଣ?
ମାଛି ଡିପ୍ଟେରା (Diptera) ବର୍ଗର କୀଟ। ବୈଜ୍ଞାନିକମାନେ ବିଶ୍ୱରେ ୧,୨୦,୦୦୦ରୁ ଅଧିକ ପ୍ରଜାତିର ମାଛି ଚିହ୍ନଟ କରିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ଆହୁରି ଅନେକ ପ୍ରଜାତି ଥିବାର ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ କିଛି ପ୍ରଜାତି ମଣିଷର ଘରକୁ ଆସିଥାଏ।
ମାଛିର ଦୁଇଟି ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାଖ, ଛଅଟି ଗୋଡ଼, ବଡ଼ ଯୌଗିକ ଆଖି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଘ୍ରାଣଶକ୍ତି ଥାଏ। ସେମାନେ ବହୁତ ଦ୍ରୁତ ବଂଶବୃଦ୍ଧି କରନ୍ତି। ଗୋଟିଏ ମାଦା ମାଛି ଜୀବନକାଳରେ ଶହ ଶହ ଅଣ୍ଡା ଦେଇପାରେ।
ଲଣ୍ଡନରେ ବଡ଼ ମାଛି କାହିଁକି ଦେଖାଯାଏ?
ଲଣ୍ଡନରେ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ବଡ଼ ମାଛି ଘର ଭିତରକୁ ଆସିବାର କିଛି ପ୍ରମୁଖ କାରଣ ହେଲା—
- ଉଷ୍ଣ ପାଗ ସେମାନଙ୍କ ବଂଶବୃଦ୍ଧିକୁ ଦ୍ରୁତ କରେ।
- ବାୟୁ ଚଳାଚଳ ପାଇଁ ଘରର ଦୁଆର ଓ ଝରକା ଖୋଲା ରହେ।
- ଘରୋଇ ଆବର୍ଜନା ଓ ଖାଦ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ ମାଛିଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରେ।
- ବଗିଚା, ପାର୍କ ଓ କମ୍ପୋଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରଜନନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ।
ଏହି ମାଛିମାନଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତି ସବୁବେଳେ ଅସ୍ୱଚ୍ଛତାର ପ୍ରମାଣ ନୁହେଁ।
ଲଣ୍ଡନରେ ସାଧାରଣତଃ କେଉଁ ପ୍ରକାରର ମାଛି ଦେଖାଯାଏ?
ଲଣ୍ଡନରେ ସାଧାରଣତଃ ନିମ୍ନଲିଖିତ ମାଛିମାନେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି—
୧. ଘରମାଛି (Housefly)
୨. ନୀଳ ବୋତଲ ମାଛି (Bluebottle Fly)
୩. ସବୁଜ ବୋତଲ ମାଛି (Greenbottle Fly)
୪. କ୍ଲଷ୍ଟର ମାଛି (Cluster Fly)
୫. ଫଳ ମାଛି (Fruit Fly)
ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଜାତିର ଅଭ୍ୟାସ ଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜୈବ ବର୍ଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ମାଛି କି ରୋଗ ବିସ୍ତାର କରେ?
ମାଛି ଆବର୍ଜନା, ପଶୁମଳ କିମ୍ବା ପଚା ପଦାର୍ଥ ଉପରେ ବସିବା ପରେ ତାହାର ଶରୀର ଓ ପାଦରେ ଜୀବାଣୁ ବହନ କରିପାରେ। ପରେ ସେହି ମାଛି ଖୋଲା ଖାଦ୍ୟ ଉପରେ ବସିଲେ ଖାଦ୍ୟ ଦୂଷିତ ହୋଇପାରେ।
ଭାରତ ପରି ଉଷ୍ଣମଣ୍ଡଳୀୟ ଦେଶରେ ମାଛି ଡାଇରିଆ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆନ୍ତ୍ରିକ ରୋଗର ଜୀବାଣୁ ବିସ୍ତାରରେ ସହାୟକ ହୋଇପାରେ। ଅତୀତରେ କଲେରା ଭଳି ରୋଗର ପ୍ରସାର ମୁଖ୍ୟତଃ ଦୂଷିତ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଖରାପ ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା ସହ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା, ଯଦିଓ ମାଛି ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୂଷିତ କରି ସହାୟକ ଭୂମିକା ନେଇପାରୁଥିଲେ।
ଆଧୁନିକ ବ୍ରିଟେନରେ ବିଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ, ଉନ୍ନତ ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା, କଠୋର ଖାଦ୍ୟ ସୁରକ୍ଷା ନିୟମ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଚେତନତା ଯୋଗୁଁ ମାଛି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଧରଣର ରୋଗ ବ୍ୟାପିବାର ଆଶଙ୍କା ବହୁତ କମ୍।
ଭାରତର ବର୍ଷା ଋତୁ ଓ ରଥଯାତ୍ରା
ଭାରତରେ ବର୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଲେ ଆର୍ଦ୍ରତା, ଖୋଲା ଆବର୍ଜନା, ପଶୁମଳ ଓ ଅପରିଷ୍କାର ପରିବେଶ ଯୋଗୁଁ ମାଛିର ସଂଖ୍ୟା ଦ୍ରୁତ ବଢ଼ିଯାଏ। ରଥଯାତ୍ରା ଭଳି ବୃହତ୍ ଧାର୍ମିକ ସମାବେଶରେ ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଲୋକ ଏକତ୍ର ହୁଅନ୍ତି। ଅତୀତରେ ସ୍ୱଚ୍ଛ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଉନ୍ନତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାର ଅଭାବରୁ ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ବ୍ୟାପିବାର ଆଶଙ୍କା ଅଧିକ ଥିଲା।
ବର୍ତ୍ତମାନ ସରକାର ନିରାପଦ ପାନୀୟ ଜଳ, ପରିଷ୍କାର-ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ନିୟମିତ ଆବର୍ଜନା ଅପସାରଣ ଓ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ନିରୀକ୍ଷଣ ଭଳି ବ୍ୟବସ୍ଥା ନେଉଥିବାରୁ ଏପରି ବିପଦ ବହୁତ କମିଯାଇଛି।
ମାଛି ଘରକୁ କାହିଁକି ଆସେ?
ମାଛିମାନେ ନିମ୍ନଲିଖିତ କାରଣରୁ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି—
- ଖାଦ୍ୟର ସନ୍ଧାନରେ।
- ମିଠା ପାନୀୟ କିମ୍ବା ଫଳ ପାଇଁ।
- ମାଂସ ଓ ମାଛର ଗନ୍ଧରେ।
- ପୋଷା ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ।
- ଉଷ୍ଣ ଆଶ୍ରୟ ପାଇଁ।
- ଅଣ୍ଡା ଦେବାର ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଖୋଜିବା ପାଇଁ।
ମାଛି ନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଉପାୟ
- ସବୁବେଳେ ଖାଦ୍ୟ ଢାଙ୍କି ରଖନ୍ତୁ।
- ଆବର୍ଜନା ପାତ୍ରର ଢାକଣା ବନ୍ଦ ରଖନ୍ତୁ।
- ରୋଷେଇ ଘର ସଫା ରଖନ୍ତୁ।
- ଖାଦ୍ୟ ବର୍ଜ୍ୟ ତୁରନ୍ତ ହଟାନ୍ତୁ।
- ଝରକାରେ ମାଛି-ନିରୋଧକ ଜାଲି ଲଗାନ୍ତୁ।
- ଘର ଚାରିପାଖ ପରିଷ୍କାର ରଖନ୍ତୁ।
ପ୍ରକୃତିରେ ମାଛିର ଉପକାର
ମାଛି କେବଳ କ୍ଷତିକାରକ ନୁହେଁ। ସେମାନେ ପଚା ଗଛପତ୍ର ଓ ମୃତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବିଘଟନ କରି ପ୍ରକୃତିର ପୋଷକ ଚକ୍ରକୁ ସଚଳ ରଖନ୍ତି। କେତେକ ମାଛି ଫୁଲର ପରାଗ ସଂଚାରରେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି ଏବଂ ପକ୍ଷୀ, ବେଙ୍ଗ, ବାଦୁଡ଼ି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଖାଦ୍ୟ ଭାବରେ କାମ କରନ୍ତି।
ଉପସଂହାର
ଭାରତ ହେଉ କି ବ୍ରିଟେନ, ପୃଥିବୀର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଦେଶରେ ମାଛି ଦେଖାଯାଏ। ଉଷ୍ଣ ଓ ଆର୍ଦ୍ର ପାଗରେ ସେମାନଙ୍କ ସଂଖ୍ୟା ବଢ଼ିଥାଏ। ମାଛି ଖାଦ୍ୟକୁ ଦୂଷିତ କରିପାରେ, ତେଣୁ ସତର୍କ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ। କିନ୍ତୁ ଆଧୁନିକ ପରିମଳ ବ୍ୟବସ୍ଥା, ବିଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ ଓ ଉନ୍ନତ ଜନସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥା ଯୋଗୁଁ ଲଣ୍ଡନ ଓ ବ୍ରିଟେନରେ ମାଛି ଦ୍ୱାରା ବଡ଼ ଧରଣର ସଂକ୍ରାମକ ରୋଗ ବ୍ୟାପିବାର ଆଶଙ୍କା ଅତ୍ୟନ୍ତ କମ୍।
ପରିଷ୍କାର-ପରିଚ୍ଛନ୍ନତା, ସୁରକ୍ଷିତ ଖାଦ୍ୟ, ବିଶୁଦ୍ଧ ପାନୀୟ ଜଳ ଏବଂ ଜନସଚେତନତା ହେଉଛି ମାଛି ଜନିତ ସମସ୍ୟାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରତିକାର। ମାଛିର କାହାଣୀ ଆମକୁ କେବଳ ଅସୁବିଧାର କଥା ନୁହେଁ, ବରଂ ସ୍ୱଚ୍ଛତା, ବୈଜ୍ଞାନିକ ଚିନ୍ତାଧାରା ଓ ସୁସ୍ଥ ସମାଜ ଗଠନର ଗୁରୁତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରାଏ।