ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ଅଧର୍ମର ଅନ୍ତିମ ଅହଂକାର ।

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୯୬ : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ଅଧର୍ମର ଅନ୍ତିମ ଅହଂକାର ।

ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

ହସ୍ତିନାପୁରର ରାଜସଭାରେ ନିରବତା ଛାଇ ରହିଥିଲା । ସେହି ନିରବତା ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବଡ଼ ଝଡ଼ ଲୁଚି ରହିଥିଲା । ଶାନ୍ତିର ବାର୍ତ୍ତା ନେଇ ଆସିଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶେଷଥର ପାଇଁ କୁରୁବଂଶକୁ ବୁଝାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ ।

ସେ କାହାର ଶତ୍ରୁ ହୋଇ ଆସିନଥିଲେ । ସେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁନଥିଲେ । ସେ ଚାହୁଁଥିଲେ—ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତପାତ ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ସେଠାରେ ଯଦି ଏକ ବୁନ୍ଦ ରକ୍ତ ମଧ୍ୟ ବଞ୍ଚାଯାଇପାରେ, ତାହା ବଞ୍ଚାଯାଉ ।

କିନ୍ତୁ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତିର ଭାଷା ଶୁଣିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲା ।

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଜନ୍ମ ନେଲା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଚିନ୍ତା ।

ଦୁର୍ଯୋଧନ ମନେ ମନେ ଭାବିଲେ—

“ଏହି କୃଷ୍ଣ ଯଦି ଏଠାରୁ ନିରାପଦରେ ଫେରିଯାଆନ୍ତି, ତେବେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମନୋବଳ ଆହୁରି ବଢ଼ିଯିବ । ଯଦି କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ହିଁ ରୋକି ଦିଆଯାଏ, ତେବେ ଶାୟଦ ଯୁଦ୍ଧର ଚିତ୍ର ବଦଳିଯିବ ।”

ଏହି ଚିନ୍ତା ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାରରେ ପରିଣତ ହେଲା, ସେତେବେଳେ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଆସିଲା—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରାଯାଉ ।

ଏହା କେବଳ ଜଣେ ଦୂତଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାର ଚିନ୍ତା ନଥିଲା । ଏହା ଥିଲା ଶାନ୍ତିକୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା । ଏହା ଥିଲା ଧର୍ମର ସ୍ୱରକୁ ନିରବ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ।

କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମକୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେତେବେଳେ ଧର୍ମ ନିଜର ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ପରିଚୟ ଦିଏ ।

ବିଦୁରଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭୟ ।

ବିଦୁର ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନର ଏହି ଚିନ୍ତା ବୁଝିପାରିଥିଲେ । ସେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ କହିଲେ—

“ରାଜକୁମାର, ଏପରି ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । କୃଷ୍ଣ କୌଣସି ସାଧାରଣ ଦୂତ ନୁହନ୍ତି । ସେ ଶାନ୍ତିର ବାର୍ତ୍ତା ନେଇ ଆସିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ଅସମ୍ମାନ କରିବା କୁରୁବଂଶ ପାଇଁ ଭୟଙ୍କର ପରିଣାମ ଆଣିପାରେ ।”

ଭୀଷ୍ମ ମଧ୍ୟ ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଚଳିତ ହେଲେ ।

ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଥିଲା—

“କୁରୁବଂଶ କେଉଁ ଦିଗକୁ ଯାଉଛି?”

ଯେଉଁ ବଂଶରେ ଶାନ୍ତନୁ ଥିଲେ, ଭୀଷ୍ମ ଥିଲେ, ଚିତ୍ରାଙ୍ଗଦ, ବିଚିତ୍ରବୀର୍ଯ୍ୟ, ପାଣ୍ଡୁ ଓ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପରମ୍ପରା ଥିଲା, ସେହି ବଂଶ ଆଜି ନିଜ ହାତରେ ନିଜର ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଫିଙ୍ଗିବାକୁ ଯାଉଥିଲା ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତରର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରୁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଭବିଷ୍ୟତର ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।

ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ବନ୍ଦୀ କରିବାର ଚେଷ୍ଟା ହେଲେ ପରିସ୍ଥିତି ଭୟଙ୍କର ହୋଇଯିବ ।

କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ରମୋହ ତାଙ୍କ ବିବେକକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଇଥିଲା ।

ଏଠାରେ ମହାଭାରତ ଆମକୁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ।

ଅନ୍ଧତ୍ୱ କେବଳ ଆଖିରେ ନଥାଏ । ମୋହ ଯେତେବେଳେ ବିବେକକୁ ଢାଙ୍କି ଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଖୋଲା ଆଖି ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅନ୍ଧ କରିଦିଏ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତ ହସ ।

ସଭାରେ ଷଡଯନ୍ତ୍ରର ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶାନ୍ତ ଥିଲେ ।

ତାଙ୍କ ମୁଖରେ ଭୟ ନଥିଲା ।

କ୍ରୋଧ ନଥିଲା ।

ଅହଂକାର ମଧ୍ୟ ନଥିଲା ।

ଥିଲା କେବଳ ଏକ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ।

କାରଣ ଯିଏ ନିଜକୁ ଦେହ ବୋଲି ମାନେ, ସେ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରେ । କିନ୍ତୁ ଯିଏ ନିଜକୁ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଜାଣେ, ସେ ଜାଣେ—ଦେହର ବନ୍ଧନ ଆତ୍ମାକୁ ବନ୍ଦୀ କରିପାରେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ—ତାଙ୍କୁ କେହି ବନ୍ଧନରେ ରଖିପାରିବେ ନାହିଁ ।

କାରଣ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଯାହାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛି, ତାଙ୍କୁ ଜଗତର କେଉଁ ଶକ୍ତି ବନ୍ଦୀ କରିପାରିବ?

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଚେଷ୍ଟା ।

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଇଙ୍ଗିତରେ କେତେକ ଯୋଦ୍ଧା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଧରିବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲେ ।

ସଭାର ପରିବେଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତକରେ ବଦଳିଗଲା ।

ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ମୁଖରେ ଦୁଃଖ ।

ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଚିନ୍ତା ।

ବିଦୁରଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମନରେ ଅସହାୟତା ।

କର୍ଣ୍ଣ ନିଜର ମିତ୍ର ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାରେ ଅବିଚଳ ।

ଶକୁନିଙ୍କ ମନରେ ରାଜନୈତିକ ହିସାବ ।

ଆଉ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମନରେ—ଅହଂକାର ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହରୁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକ ପ୍ରକାଶିତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା ।

ସଭାର ସୀମା ଯେପରି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଗଲା ।

ମନୁଷ୍ୟର ଆଖି ଯେଉଁଠାରେ ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ ।

ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସଭାସ୍ଥଳରେ ଯେପରି ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ଦର୍ଶନ ହେଲା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦେହରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା ।

ଋଷିମାନଙ୍କ ଦର୍ଶନ ହେଲା ।

ଦିଗଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଲୀନ ହୋଇଗଲା ।

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଯେପରି ତାଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପର ଅଂଶ ହୋଇଗଲେ ।

ଅଗ୍ନିର ତେଜ, ବାୟୁର ଗତି, ଆକାଶର ବିସ୍ତାର—ସବୁକିଛି ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଗଲା ।

ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ଯାଦବ ବଂଶର ଜଣେ ପୁରୁଷ ବୋଲି ଦେଖୁଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଆଜି ସେହି ସୀମିତ ଦୃଷ୍ଟି ଭାଙ୍ଗିଗଲା ।

ସେମାନେ ବୁଝିଲେ—

ଯାହାକୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିରେ ମାପିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ପରମ ସତ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଅସୀମ ।

ବିଶ୍ୱରୂପର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ କେବଳ ଏକ ଅଲୌକିକ ଦୃଶ୍ୟ ନୁହେଁ ।

ଏହା ଥିଲା ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଘୋଷଣା—

“ତୁମେ ଯେ ଜଗତକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବୁଛ, ସେହି ଜଗତ ତୁମର ନୁହେଁ । ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ସେହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟିର ଏକ କ୍ଷଣିକ ଅଂଶ ।”

ଦୁର୍ଯୋଧନ ଭାବୁଥିଲେ—

“ରାଜ୍ୟ ମୋର । ହସ୍ତିନାପୁର ମୋର । ସେନା ମୋର । ଶକ୍ତି ମୋର ।”

କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଯେପରି ତାଙ୍କୁ ନିରବରେ ପଚାରିଲା—

“ତୁମର କ’ଣ?”

ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ସମୟରେ କିଛି ନେଇ ଆସେ ନାହିଁ ।

ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କିଛି ନେଇଯାଏ ନାହିଁ ।

ତଥାପି ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ କିଛି ବର୍ଷ ପାଇଁ ସେ “ମୋର” ଶବ୍ଦକୁ ଧରି ଅନ୍ୟର ଅଧିକାର ଛିନିନେବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଯାଏ ।

ଏହି “ମୋର” ହିଁ ମହାଭାରତର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶିକ୍ଷାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ କାରଣ ।

ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ।

ଭୀଷ୍ମ ବୁଝିଗଲେ—ଏହା ସାଧାରଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ନୁହେଁ ।

ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ବେଦନା ଜାଗିଲା ।

ସେ ଭାବିଲେ—

“ମୁଁ କୁରୁବଂଶକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସାରା ଜୀବନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲି । କିନ୍ତୁ ଆଜି ମୋ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ସେହି ବଂଶ ନିଜ ଭୁଲର ଫଳ ଆଡ଼କୁ ଯାଉଛି ।”

ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଥିଲା ଧର୍ମର ଏକ କଠିନ ପରୀକ୍ଷା ।

କାରଣ ଜୀବନରେ କେବେ କେବେ ଆମେ ଯେଉଁ ସଂସ୍ଥା, ପରିବାର କିମ୍ବା ବ୍ୟକ୍ତି ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ ରହୁଥାଉ, ସେହି ନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସଂଘର୍ଷ ହୋଇପାରେ ।

ମହାଭାରତ ଏହି ଜଟିଳତାକୁ ଲୁଚାଏ ନାହିଁ ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ।

ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଜନ୍ମାନ୍ଧ ଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେହି ଅସାଧାରଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେ ମଧ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶନ ପାଇବାର ସୁଯୋଗ ପାଇଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ସେହି ଦର୍ଶନ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୁତ୍ରମୋହକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିପାରିଲା ନାହିଁ ।

ଏଠାରେ ଆମ ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ରହିଛି ।

ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ ପାଇବା ଓ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସତ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା—ଏ ଦୁଇଟି ସମାନ ନୁହେଁ ।

ଆଖିରେ ଦେଖିବା ସହଜ ।

କିନ୍ତୁ ହୃଦୟରେ ସତ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା କଠିନ ।

ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ତଥାପି ଭାଙ୍ଗିଲା ନାହିଁ ।

ଏତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଦର୍ଶନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ଅହଂକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଭାଙ୍ଗିଲା ନାହିଁ ।

ଏହା ମହାଭାରତର ସବୁଠାରୁ ଦୁଃଖଦ ଦୃଶ୍ୟଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ ।

ପରମ ସତ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ଥିଲା ।

ଶାନ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲା ଥିଲା ।

ବଂଶକୁ ବଞ୍ଚାଇବାର ସୁଯୋଗ ଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର କହୁଥିଲା—

“ମୁଁ ନମିବି ନାହିଁ ।”

ଏହି “ମୁଁ” ହିଁ ମନୁଷ୍ୟର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବନ୍ଧନ ।

ଧନ ହରାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ପୁଣି ଧନ ପାଇପାରେ ।

ରାଜ୍ୟ ହରାଇଲେ ପୁଣି ରାଜ୍ୟ ମିଳିପାରେ ।

କିନ୍ତୁ ବିବେକ ହରାଇଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନର ଦିଗ ହରାଇଦିଏ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଅନ୍ତିମ ଶାନ୍ତିର ସନ୍ଦେଶ ।

ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପ୍ରତିଶୋଧ ନଥିଲା ।

ସେ ଯେପରି କହୁଥିଲେ—

“ମୁଁ ତୁମକୁ ଭୟ ଦେଖାଇବାକୁ ଆସିନାହିଁ । ମୁଁ ତୁମକୁ ଶେଷଥର ପାଇଁ ସତ୍ୟ ଦେଖାଇବାକୁ ଆସିଛି । ଏବେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ତୁମେ ଧର୍ମର ପଥକୁ ଫେରିଆସ, ରକ୍ତପାତ ରୋକାଯାଇପାରେ ।”

କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ତାହାର କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ପରମାତ୍ମାଙ୍କ କାମ ନୁହେଁ ।

ପରମାତ୍ମା ପଥ ଦେଖାନ୍ତି ।

ଚେତନା ଜଗାନ୍ତି ।

ସତ୍ୟର ଆଲୋକ ଦିଅନ୍ତି ।

କିନ୍ତୁ ଚାଲିବାକୁ ହୁଏ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ନିଜେ ।

ମହାଭାରତର ଏହି ଘଟଣାରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା ।

ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଛୋଟ ଛୋଟ ହସ୍ତିନାପୁର ତିଆରି ହୁଏ ।

କେଉଁଠି “ମୁଁ” ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ ।

କେଉଁଠି “ମୋର” ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ ।

କେଉଁଠି ପ୍ରତିଶୋଧ ବିବେକକୁ ଢାଙ୍କିଦିଏ ।

କେଉଁଠି ମୋହ ସତ୍ୟକୁ ଦେଖିବାକୁ ଦିଏ ନାହିଁ ।

ସେତେବେଳେ ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଜଣେ “କୃଷ୍ଣ” ଆସନ୍ତି—କେବେ ଜଣେ ସତ୍ୟବାଦୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ରୂପରେ, କେବେ ଜଣେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶରେ, କେବେ ନିଜ ବିବେକର ଭିତରୁ ଉଠୁଥିବା ଏକ ସତର୍କ ସ୍ୱର ଭାବରେ ।

ପ୍ରଶ୍ନ ହେଉଛି—ଆମେ ସେହି ସ୍ୱର ଶୁଣୁଛୁ କି?

ଦୁର୍ଯୋଧନ ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ ।

ପାଣ୍ଡବମାନେ ନିଜ ଯନ୍ତ୍ରଣା ସତ୍ତ୍ୱେ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ।

ଏହିଠାରେ ହିଁ ମହାଭାରତର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ।

ଯୁଦ୍ଧର ଛାୟା ଆହୁରି ଗଭୀର ହେଲା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତି ପ୍ରୟାସ ବିଫଳ ହେବା ପରେ ଯୁଦ୍ଧର ଛାୟା ଆହୁରି ଘନୀଭୂତ ହେଲା ।

କିନ୍ତୁ ଏଠାରେ ମହାଭାରତ ଆମକୁ ଏକ ମହାନ ତଥ୍ୟ ଶିଖାଏ—

ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ପୂର୍ବରୁ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିଥିଲା ।

ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲା ।

ବୁଝାଇବାର ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲା ।

ଅଧିକାରର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ସମାଧାନ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା ହୋଇଥିଲା ।

କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଅହଂକାର ସମସ୍ତ ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ କରିଦିଏ, ସେତେବେଳେ ଇତିହାସ ନିଜ ଭାଷାରେ ଉତ୍ତର ଦିଏ ।

ଏବେ ହସ୍ତିନାପୁରରୁ ଯୁଦ୍ଧର ପଥ ଖୋଲିବାକୁ ଯାଉଥିଲା ।

ପାଣ୍ଡବମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହୁଁନଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନ୍ୟାୟ ଛାଡ଼ିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ ନଥିଲେ ।

କୌରବମାନେ ଶକ୍ତିର ଉପରେ ଭରସା କରୁଥିଲେ ।

ଆଉ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ—

ଏବେ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରକାଶ ପାଇବାର ସମୟ ଆସିଛି ।

ଭାଗ ୯୬ର ଶେଷ ।

(ଭାଗ ୯୭ରେ ଜାରି ରହିବ — ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶାନ୍ତିଦୂତ ଯାତ୍ରା ପରେ ପାଣ୍ଡବ ଓ କୌରବମାନଙ୍କ ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରସ୍ତୁତି, ଉଭୟ ପକ୍ଷରେ ସହଯୋଗୀ ରାଜାମାନଙ୍କ ସମାଗମ ଏବଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନେଇ ଅର୍ଜୁନ ଓ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଐତିହାସିକ ପସନ୍ଦ ।)