ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୯୮ : କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଅଭିମୁଖେ ମହାସେନା ଓ ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବର ଶେଷ ରାତି ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ପକ୍ଷରେ ପାଇବା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶାନ୍ତି ଆସିଥିଲା । ଅନ୍ୟପଟେ ନାରାୟଣୀ ସେନା ପାଇ ଦୁର୍ଯୋଧନ ନିଜକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମନେ କରୁଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଉଭୟ ପକ୍ଷ ଜାଣୁଥିଲେ—ଏବେ ଯାହା ଆସୁଛି, ତାହା ସାଧାରଣ ଯୁଦ୍ଧ ନୁହେଁ ।
ଏହା ଥିଲା ଏକ ପରିବାରର ଅନ୍ତର୍ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମହାସଂଘର୍ଷ ।
ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ତଳୱାର ଓ ବାଣ କେବଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ହାତରେ ନଥିଲା । ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଚାଲିଥିଲା ।
କେହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ସ୍ନେହ ମଧ୍ୟରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ ।
କେହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଧର୍ମ ମଧ୍ୟରେ ।
କେହି ମିତ୍ରତା ଓ ନ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟରେ ।
ଆଉ କେହି ଅହଂକାର ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ।
ରାଜାମାନେ ନିଜ ନିଜ ପକ୍ଷ ବାଛିଲେ ।
ଯୁଦ୍ଧର ସମ୍ଭାବନା ନିଶ୍ଚିତ ହେବା ପରେ ଭାରତବର୍ଷର ବିଭିନ୍ନ ରାଜାମାନେ ନିଜ ନିଜ ପକ୍ଷ ବାଛିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।
କୌରବ ପକ୍ଷରେ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ଣ୍ଣ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ଶଲ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ମହାରଥୀ ଏକତ୍ର ହେଲେ ।
ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷରେ ଦ୍ରୁପଦ, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ସାତ୍ୟକି, ବିରାଟ ଓ ଅନେକ ମିତ୍ରରାଜା ଏକତ୍ର ହେଲେ ।
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରାଜାଙ୍କର ନିଜର କାରଣ ଥିଲା ।
କେହି ମିତ୍ରତା ପାଇଁ ଆସିଥିଲେ ।
କେହି ପୁରୁଣା ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପାଇଁ ।
କେହି ରାଜନୈତିକ ସମ୍ପର୍କ ପାଇଁ ।
କେହି ନିଜର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପାଇଁ ।
କିନ୍ତୁ ମହାଭାରତର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ସମସ୍ତ କାରଣର ଉପରେ ଥିଲା ଗୋଟିଏ ବଡ଼ ସତ୍ୟ—ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମର ଫଳରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ।
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଅନ୍ତରର ବେଦନା ।
କୌରବ ସେନାର ସେନାପତି ଭାବରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ନିଯୁକ୍ତ କରାଗଲା ।
ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି ଦୁର୍ଯୋଧନ ଆନନ୍ଦିତ ହେଲେ ।
କାରଣ ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଭଳି ମହାଯୋଦ୍ଧା ତାଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଥିବା ଏକ ବଡ଼ ଶକ୍ତି ।
କିନ୍ତୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଆନନ୍ଦ ନଥିଲା ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ଯେଉଁ ପକ୍ଷରେ ସେ ଠିଆ ହେବେ, ସେହି ପକ୍ଷରେ ତାଙ୍କ ନିଜ ନାତିମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି ।
ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଶତ୍ରୁ ନୁହନ୍ତି ।
ସେମାନେ ତାଙ୍କ ନିଜ ପରିବାର ।
ସେ ମନେ ମନେ ଭାବୁଥିଲେ—
“କେତେ ଅଦ୍ଭୁତ ଭାଗ୍ୟ! ଯେଉଁ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଛୋଟବେଳୁ ଦେଖିଛି, ସେମାନଙ୍କ ବିରୋଧରେ ଆଜି ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ହେବ ।”
କିନ୍ତୁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଜୀବନ ଥିଲା ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ଜୀବନ ।
ସେ କୁରୁ ସିଂହାସନର ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ନିଜ ଜୀବନ ଉତ୍ସର୍ଗ କରିଥିଲେ ।
ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ତାଙ୍କୁ ଏକ ଜଟିଳ ଧର୍ମସଙ୍କଟରେ ନେଇଗଲା ।
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ମନରେ ମିତ୍ରତା ।
କର୍ଣ୍ଣ ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ପ୍ରତି ନିଜର ମିତ୍ରତାରେ ଅବିଚଳ ଥିଲେ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ ।
ରାଜସମ୍ମାନ ଦେଇଥିଲେ ।
ଯେତେବେଳେ ସମାଜ ତାଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ପରିଚୟକୁ ନେଇ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଦୁର୍ଯୋଧନ ତାଙ୍କୁ ରାଜମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇଥିଲେ ।
କର୍ଣ୍ଣ ଏହା ଭୁଲିନଥିଲେ ।
ତେଣୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ଦୃଢ଼ ଭାବ ଥିଲା—
“ଯିଏ ମୋତେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଛି, ତାକୁ ମୁଁ ସଙ୍କଟ ସମୟରେ ଛାଡ଼ିବି ନାହିଁ ।”
କିନ୍ତୁ ମହାଭାରତର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଏଠି—ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ଭଲ ଗୁଣ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଭୁଲ ପଥରେ ଠିଆ ହୋଇପାରେ ।
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ଦାନଶୀଳତା, ବୀରତା ଓ ମିତ୍ରତା ତାଙ୍କ ଚରିତ୍ରର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପାଟି ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ନିଷ୍ପତ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ମହାଭାରତର ଏକ ଗଭୀର ନୈତିକ ସଂଘର୍ଷରେ ନେଇଯାଏ ।
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ହୃଦୟରେ ତେର ବର୍ଷର ବେଦନା ।
ଏପଟେ ପାଣ୍ଡବ ଶିବିରରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ମଧ୍ୟ ଆଗାମୀ ଯୁଦ୍ଧକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ ।
ତାଙ୍କ ମନରେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୟୂତସଭାର ସେହି ଦିନ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲା ।
ସେ ଭୁଲିନଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଗଭୀରତାରେ କେବଳ ପ୍ରତିଶୋଧ ନଥିଲା ।
ଥିଲା ନ୍ୟାୟର ଆକାଂକ୍ଷା ।
ଥିଲା ମର୍ଯ୍ୟାଦା ପୁନଃପ୍ରତିଷ୍ଠାର ଆକାଂକ୍ଷା ।
ସେ ଜାଣୁଥିଲେ—ତାଙ୍କ ଅପମାନ କେବଳ ଜଣେ ନାରୀର ଅପମାନ ନଥିଲା ।
ଏହା ଥିଲା ସଭାରେ ଧର୍ମ ନିରବ ହୋଇଯିବାର ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୃଶ୍ୟ ।
ତେଣୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଏକ ପ୍ରାର୍ଥନା ଥିଲା—
“ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋର ଅପମାନର ଉତ୍ତର ଯଦି ଯୁଦ୍ଧ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସେ, ତେବେ ସେହି ଯୁଦ୍ଧ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ହେଉ ।”
ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ମନରେ ଅଭିମନ୍ୟୁ ।
ଦ୍ୱାରକାରେ ସୁଭଦ୍ରା ମଧ୍ୟ ନିଜ ପୁଅ ଅଭିମନ୍ୟୁକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତିତ ଥିଲେ ।
ଅଭିମନ୍ୟୁ ଯୁବକ ।
ତାଙ୍କ ଶରୀରରେ ଯୁବଶକ୍ତି ।
ହୃଦୟରେ ସାହସ ।
ଚକ୍ଷୁରେ ଭବିଷ୍ୟତର ସ୍ୱପ୍ନ ।
କିନ୍ତୁ ମା’ର ହୃଦୟ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରେ ।
ସୁଭଦ୍ରା ଭାବୁଥିଲେ—
“ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ମୋର ପୁଅ ଯିବ । ସେ ଫେରିବ କି?”
ମାତୃହୃଦୟ ଭବିଷ୍ୟତକୁ ଜାଣେ ନାହିଁ ।
ସେ କେବଳ ପ୍ରାର୍ଥନା କରେ ।
ଉତ୍ତରାଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ଜୀବନ ।
ଉତ୍ତରା ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ସହିତ ନୂଆ ଜୀବନର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିଲେ ।
ବିବାହ ପରେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଅନେକ ଆଶା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ସେହି ସମୟରେ ଯୁଦ୍ଧର ମେଘ ଘନ ହୋଇଆସିଲା ।
ସେ ଜାଣୁନଥିଲେ—ତାଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ କେତେ ବଡ଼ ପରୀକ୍ଷା ଦେଇ ଯିବ ।
କିନ୍ତୁ ମହାଭାରତର ଭବିଷ୍ୟତରେ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଜୀବନ ଏକ ଗଭୀର ଅର୍ଥ ନେଇ ଆସିବ ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଅଭିମୁଖେ ସେନା ।
ଏବେ ରଥଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲା ।
ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ସଜାଗଲା ।
ହାତୀମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଗଲା ।
ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷା କରାଗଲା ।
ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ଦୁନ୍ଦୁଭି ଓ ରଣବାଦ୍ୟର ଧ୍ୱନି ଦୂରଦୂରାନ୍ତରେ ଶୁଣାଗଲା ।
ବିଶାଳ ସେନା ଧୀରେ ଧୀରେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଅଭିମୁଖେ ଗତି କରିବାକୁ ଲାଗିଲା ।
ଯେଉଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଋଷିମାନଙ୍କ ତପସ୍ୟା ଓ ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ର ଭୂମି ଥିଲା, ସେହି ଭୂମି ଏବେ ମହାଯୁଦ୍ଧର ରଣଭୂମି ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲା ।
ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ମଧ୍ୟ ମହାଭାରତର ଗଭୀର ତତ୍ତ୍ୱ ।
ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଠିଆ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମକ୍ଷେତ୍ର ହୋଇପାରେ ।
କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ଅଧର୍ମରେ ଠିଆ ହୁଏ, ସେଠାରେ ରାଜପ୍ରାସାଦ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ତରର ରଣଭୂମି ହୋଇଯାଏ ।
ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବର ରାତି ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଆକାଶରେ ରାତି ନମିଆସିଲା ।
ଦୁଇ ପକ୍ଷର ଶିବିରରେ ଅଗଣିତ ଦୀପ ଜଳୁଥିଲା ।
କେଉଁଠି ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅସ୍ତ୍ର ପରୀକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ।
କେଉଁଠି ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ ଦିଆଯାଉଥିଲା ।
କେଉଁଠି ସେନାମାନେ ନିଜ ପରିବାରକୁ ମନେ ପକାଉଥିଲେ ।
କେହି ଘରକୁ ଚିଠି ଲେଖୁଥିଲେ ।
କେହି ନିରବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିଲେ ।
କେହି ମୃତ୍ୟୁକୁ ଭୟ କରୁଥିଲେ ।
କେହି ବିଜୟର ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖୁଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ରାତିର ନିରବତା ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଏକ ସମାନ ପ୍ରଶ୍ନ କରୁଥିଲା—
“ଆସନ୍ତାକାଲି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରେ କିଏ ଜୀବିତ ରହିବ?”
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର କେହି ଜାଣୁନଥିଲେ ।
କେବଳ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜାଣୁଥିଲେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା ।
ସେହି ରଥର ସାରଥୀ ହେବାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇଥିଲେ ।
ଏହା ଥିଲା ମହାଭାରତର ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ।
ସମଗ୍ର ଜଗତର ପାଳନକର୍ତ୍ତା ବୋଲି ଯାହାଙ୍କୁ ଭକ୍ତମାନେ ମାନନ୍ତି, ସେହି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜଣେ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ରଥର ସାରଥୀ ହେବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ।
ଏଠାରେ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ।
ପରମାତ୍ମା ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନର ସାରଥୀ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନରଥ ଠିକ୍ ଦିଗ ପାଇଥାଏ ।
ଆମ ଜୀବନର ରଥରେ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ଘୋଡ଼ା ପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଆମକୁ ବିଭିନ୍ନ ଦିଗକୁ ଟାଣିଥାନ୍ତି ।
ମନ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ ।
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼େ ।
ସେତେବେଳେ ଯଦି ଆମ ଅନ୍ତରରେ କୃଷ୍ଣତତ୍ତ୍ୱ—ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ—ସାରଥୀ ହୋଇଥାଏ, ତେବେ ଜୀବନର ରଥ ଭୁଲ ଦିଗକୁ ଯାଏ ନାହିଁ ।
ଆସନ୍ତାକାଲି ଆରମ୍ଭ ହେବ ମହାଯୁଦ୍ଧ ।
ରାତି ଆହୁରି ଗଭୀର ହେଲା ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ନିରବ ଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ସେହି ନିରବତାର ତଳେ ଲୁଚିଥିଲା ଲକ୍ଷ ଲକ୍ଷ ଯୋଦ୍ଧାଙ୍କ ପଦଧ୍ୱନି ।
ଆସନ୍ତାକାଲି ଶଙ୍ଖ ବାଜିବ ।
ରଥ ଚାଲିବ ।
ଗାଣ୍ଡୀବର ଟଙ୍କାର ଶୁଣାଯିବ ।
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଆକାଶକୁ କମ୍ପିତ କରିବ ।
ଦୁର୍ଯୋଧନଙ୍କ ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଠିଆ ହେବ ।
ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ରଥରେ ଠିଆ ହେବେ ।
ଆଉ ସେହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିବେ—
“ହେ କେଶବ, ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗରେ ନେଇଯାଆନ୍ତୁ ।”
ସେହି ଏକ ବାକ୍ୟ ପରେ ମହାଭାରତର କାହାଣୀ ଏକ ନୂଆ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚିବ ।
କାରଣ ସେତେବେଳେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନୁହେଁ—ନିଜର ଗୁରୁ, ପିତାମହ, ବନ୍ଧୁ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବେ ।
ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ଖସିଯିବ ।
ତାଙ୍କ ହୃଦୟ କରୁଣାରେ ଭରିଯିବ ।
ତାଙ୍କ ମନ ମୋହରେ ଆବୃତ ହେବ ।
ଆଉ ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆରମ୍ଭ କରିବେ ସେହି ମହାନ ଉପଦେଶ—
ଯାହା କେବଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ପାଇଁ ଚିରକାଳର ଆଲୋକ ହୋଇ ରହିଛି ।
ଭାଗ ୯୮ର ଶେଷ ।
(ଭାଗ ୯୯ରେ ଜାରି ରହିବ — କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଉଭୟ ସେନାର ସାମ୍ନାସାମ୍ନି, ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ରଥ ଦୁଇ ସେନାର ମଧ୍ୟଭାଗକୁ ଯିବା, ନିଜ ଗୁରୁ ଓ ପିତାମହଙ୍କୁ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଜାଗ୍ରତ ହେଉଥିବା କରୁଣା ଓ ମୋହ ।)