ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୧୦୦ : ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷାଦ ଓ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଆରମ୍ଭ ।
ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପ୍ରଭାତ ।
ଚାରିଆଡ଼େ ଅସଂଖ୍ୟ ସୈନିକ । ରଥ, ଘୋଡ଼ା, ହାତୀ, ଧ୍ୱଜା ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରରେ ସମଗ୍ର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଭରିଯାଇଥିଲା । ଏକ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡବ ସେନା, ଅନ୍ୟ ପାର୍ଶ୍ୱରେ କୌରବ ସେନା । ବର୍ଷ ବର୍ଷ ଧରି ଜମିଥିବା ବିବାଦ ଆଜି ଯୁଦ୍ଧର ରୂପ ନେବାକୁ ଯାଉଥିଲା ।
ଏହି ଯୁଦ୍ଧ କେବଳ ଦୁଇଟି ରାଜପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ନଥିଲା । ଏହା ଥିଲା ମନୁଷ୍ୟର ଲୋଭ ଓ ତ୍ୟାଗ, ଅହଂକାର ଓ ନମ୍ରତା, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ନ୍ୟାୟ, ମୋହ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ବିଶାଳ ସଂଘର୍ଷ ।
ଏହି ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ରଥରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସାରଥି ଥିଲେ ସ୍ୱୟଂ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଗୋଟିଏ ଇଚ୍ଛା ଜାଗିଲା ।
ସେ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ — “ହେ କୃଷ୍ଣ ! ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଝିରେ ନେଇଯାଅ । ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ, କାହାମାନଙ୍କ ସହିତ ମୋତେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।”
କୃଷ୍ଣ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନାର ମଝିରେ ନେଇଗଲେ ।
ଅର୍ଜୁନ ଆଗକୁ ଚାହିଁଲେ ।
ସେ ଯାହା ଦେଖିଲେ, ତାହା ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଦୋହଲାଇଦେଲା ।
ସାମ୍ନାରେ ଥିଲେ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ । ଯାହାଙ୍କ ପାଦତଳେ ଶିଶୁକାଳରୁ ଅର୍ଜୁନ ସ୍ନେହ ପାଇଥିଲେ ।
ସେଠାରେ ଥିଲେ ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ । ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ଅର୍ଜୁନ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟା ଶିଖିଥିଲେ ।
ସେଠାରେ ଥିଲେ କୃପାଚାର୍ଯ୍ୟ, ଭାଇ, ଭାଇପୋ, ମାମୁଁ, ବନ୍ଧୁ ଓ ଅନେକ ପରିଚିତ ମଣିଷ ।
ଅର୍ଜୁନ ହଠାତ୍ ଭାବିଲେ —
“ମୁଁ କାହା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ? ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଜୀବନଭରି ସମ୍ମାନ କରିଛି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ କିପରି ମୁଁ ଅସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବି ?”
ଏହି ଚିନ୍ତା ତାଙ୍କ ମନକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିଦେଲା ।
ତାଙ୍କ ହାତ କମ୍ପିବାକୁ ଲାଗିଲା । ମୁହଁ ଶୁଖିଗଲା । ଶରୀରରେ ଶକ୍ତି ରହିଲା ନାହିଁ । ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଖସିଯିବା ପରି ହେଲା ।
ଅର୍ଜୁନ ଭାବିଲେ —
“ଏମାନଙ୍କୁ ମାରି ମୁଁ ରାଜ୍ୟ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ରାଜ୍ୟର ମୂଲ୍ୟ କ’ଣ ? ଯେଉଁମାନଙ୍କ ପାଇଁ ରାଜ୍ୟ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସୁଖ ଚାହୁଁଥିଲି, ସେମାନେ ଯଦି ରହିବେ ନାହିଁ, ତେବେ ସେହି ସୁଖ କାହା ପାଇଁ ?”
ଏହା ଥିଲା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ବିଷାଦ ।
ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଗଭୀର କଥା ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଅର୍ଜୁନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଯୁଦ୍ଧରୁ ପଳାଇବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ନାହିଁ । ସେ ଜୀବନରେ ଅନେକ ଯୁଦ୍ଧ କରିଥିଲେ । ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସମସ୍ୟା ଥିଲା — “ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ ?”
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହିଁ ଗୀତାର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଲା ।
ଅର୍ଜୁନ କୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ —
“ହେ କୃଷ୍ଣ ! ମୋର ମନ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାଇଛି । ମୁଁ ଆଉ କ’ଣ କରିବି ବୁଝିପାରୁନାହିଁ । ମୋତେ ଆପଣ ଠିକ୍ ମାର୍ଗ ଦେଖାନ୍ତୁ ।”
ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତଟି ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
କାରଣ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମଣିଷ ଭାବେ — “ମୁଁ ସବୁ ଜାଣିଛି”, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନର ଦ୍ୱାର ବନ୍ଦ ରହେ । ଯେତେବେଳେ ସେ ସତ୍ୟ ଭାବରେ କହେ — “ମୁଁ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଅଛି, ମୋତେ ଠିକ୍ ପଥ ଦେଖାନ୍ତୁ”, ସେତେବେଳେ ଗୁରୁଙ୍କ ଉପଦେଶ ହୃଦୟରେ ପ୍ରବେଶ କରିପାରେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଗୀତା ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଲା ।
ଗୀତା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାର ଉପଦେଶ ନୁହେଁ ।
ଗୀତା ହେଉଛି — ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିବା ମଣିଷକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ଆତ୍ମା, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି ଓ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ବୁଝାଇବାର ଏକ ମହାନ ଶିକ୍ଷା ।
ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷା — ଶରୀର ଓ ଆତ୍ମା ।
କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ଯେ ମଣିଷ ନିଜକୁ କେବଳ ଶରୀର ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଶରୀର ଜନ୍ମ ନିଏ । ଶରୀର ବଢ଼େ । ଶରୀର ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ । ଶେଷରେ ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମାକୁ ଗୀତା ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ ।
ସରଳ ଭାଷାରେ କହିଲେ — ଆମର ପୋଷାକ ପୁରୁଣା ହେଲେ ଯେପରି ଆମେ ତାହା ବଦଳାଇ ନୂଆ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧୁ, ସେହିପରି ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ଗୋଟିଏ ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ ଶରୀର ଗ୍ରହଣ କରେ — ଏହା ଗୀତାର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ।
ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ମଣିଷ ଅନ୍ୟର ମୃତ୍ୟୁକୁ ଅବହେଳା କରିବ । ବରଂ ଏହା ଆମକୁ ଜୀବନର ଅନିତ୍ୟତା ବୁଝାଇଥାଏ । ଶରୀର ନଶ୍ୱର, କିନ୍ତୁ ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ ତାହାଠାରୁ ଗଭୀର ।
ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷା — କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ।
କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।
ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି । ମା’ଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ବାପାଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ଶିକ୍ଷକଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ଶାସକଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି, ସୈନିକଙ୍କର ଦାୟିତ୍ୱ ଅଛି ।
କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କଷ୍ଟକର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ହିଁ ଧର୍ମର ଏକ ଅଂଶ ।
ତୃତୀୟ ଶିକ୍ଷା — କର୍ମ କର, ଫଳରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହୁଅ ନାହିଁ ।
ଗୀତାର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏହା ଗୋଟିଏ ।
ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ — ତୁମେ ଯେଉଁ କାମ କରିବାକୁ ଥିବ, ତାହା ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କର । କେବଳ ଫଳ ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି ଦିଅ ନାହିଁ ।
କୃଷକ ଚାଷ କରେ । ବର୍ଷା ହେବ କି ନାହିଁ, ଫସଲ କେତେ ହେବ, ବଜାର ଦର କେତେ ରହିବ — ଏସବୁ ତାଙ୍କ ହାତରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଜମିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ଚାଷ କରିବା ତାଙ୍କ ହାତରେ ଅଛି ।
ସେହିପରି ମଣିଷର ଅଧିକାର ହେଉଛି ନିଜ କର୍ମ ଉପରେ; ଫଳ ଉପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ନାହିଁ ।
ଚତୁର୍ଥ ଶିକ୍ଷା — ସମତା ।
ସଫଳତା ଆସିଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବିତ ହେବା ନାହିଁ । ବିଫଳତା ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ିବା ନାହିଁ ।
ସୁଖ ଆସିବ, ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଆସିବ । ଲାଭ ହେବ, କ୍ଷତି ମଧ୍ୟ ହେବ । ପ୍ରଶଂସା ମିଳିବ, ନିନ୍ଦା ମଧ୍ୟ ମିଳିବ ।
ଯିଏ ଏହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖିପାରେ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଆତ୍ମିକ ଶାନ୍ତି ପାଇପାରେ ।
ପଞ୍ଚମ ଶିକ୍ଷା — ମନକୁ ଜିତିବା ।
ମଣିଷର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଯୁଦ୍ଧ ବାହାରେ ନୁହେଁ, ଭିତରେ ।
କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ, ଅହଂକାର, ଇର୍ଷ୍ୟା ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ମଣିଷର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦିଏ ।
ଯେତେବେଳେ ମନ ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ, ଠିକ୍ କଥା ମଧ୍ୟ ଭୁଲ ଲାଗିପାରେ । ଆଉ ଯେତେବେଳେ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ, କଠିନ ପରିସ୍ଥିତିରେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ପଥ ଦେଖାଯାଇପାରେ ।
ସେଥିପାଇଁ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧ ମଧ୍ୟରେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରଥମେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ଯୁଦ୍ଧକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ ।
ଏଠାରେ ଗୀତାର ଗୋଟିଏ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ରହସ୍ୟ ଅଛି ।
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ବାହାରେ ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ପ୍ରକୃତ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ତାଙ୍କ ନିଜ ମନ ଭିତରେ ଥିଲା ।
ଗୋଟିଏ ପଟେ ଥିଲା ମୋହ — “ସେମାନେ ମୋର ଗୁରୁ, ପିତାମହ, ବନ୍ଧୁ ।”
ଅନ୍ୟ ପଟେ ଥିଲା କର୍ତ୍ତବ୍ୟ — “ଅନ୍ୟାୟ ବିରୋଧରେ ମୋତେ ଠିଆ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।”
ଏହି ଦୁଇଟିର ମଝିରେ ଅର୍ଜୁନ ଠିଆ ହୋଇଥିଲେ ।
କୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ହେଲା — ମୋହରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅ ନାହିଁ । ଶାନ୍ତ ମନରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବୁଝ ।
ଗୀତାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସନ୍ଦେଶ ।
ଗୀତା ଆମକୁ କେବଳ ଏହା ଶିଖାଏ ନାହିଁ ଯେ କ’ଣ କରିବା । ଏହା ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ — କିପରି ମନ ନେଇ କରିବା ।
କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରରେ ନୁହେଁ ।
କର୍ମ କର, କିନ୍ତୁ ଲୋଭରେ ନୁହେଁ ।
ସଫଳତା ପାଇଲେ ଗର୍ବ କର ନାହିଁ ।
ବିଫଳତା ପାଇଲେ ନିଜକୁ ହାରିଯାଇଥିବା ମଣିଷ ଭାବ ନାହିଁ ।
ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର କର୍ମକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପାଖରେ ସମର୍ପଣ କରି ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଲେ ମନର ଭାର ହାଲୁକା ହୋଇପାରେ ।
କୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏହି ଜ୍ଞାନର ପଥରେ ନେଇଗଲେ ।
ଏହା ଥିଲା ଗୀତାର ଆରମ୍ଭ ।
ଏଠାରୁ ଗୀତା କେବଳ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଉପଦେଶ ରହିଲା ନାହିଁ । ଏହା ସମଗ୍ର ମାନବଜାତି ପାଇଁ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇଗଲା ।
ଯେତେବେଳେ ଆମେ ଜୀବନରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ୁ, ସେତେବେଳେ ଆମ ମନ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ପଚାରେ — “ମୁଁ କ’ଣ କରିବି ?”
ସେତେବେଳେ ଗୀତାର ସ୍ୱର ଆମକୁ କହେ —
ନିଜ ମନକୁ ଶାନ୍ତ କର ।
ସତ୍ୟକୁ ଦେଖ ।
ମୋହରୁ ଉପରକୁ ଉଠ ।
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବୁଝ ।
ଏବଂ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କର୍ମ କର ।
ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଆଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଶ୍ନ ଏଠାରେ ଶେଷ ହୋଇନଥିଲା ।
ସେ ଏବେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ — ଯଦି ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, ତେବେ ମଣିଷର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ ? କର୍ମ କ’ଣ ? ଜ୍ଞାନ କ’ଣ ? ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପାଇବାର ପଥ କ’ଣ ?
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୀତାର ଗଭୀର ଜ୍ଞାନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ପ୍ରକାଶ କରିବେ ।
ଭାଗ ୧୦୦ର ଶେଷ ।
(ଭାଗ ୧୦୧ରେ ଜାରି ରହିବ — “ଆତ୍ମାର ଅମରତ୍ୱ, କର୍ମଯୋଗ ଓ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ” ।)