ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗ !

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ

ଭାଗ–୧୦୪ : ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗ !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

୧ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ପୁଣି ପ୍ରଶ୍ନ !

ଗତ ଭାଗରେ ଆମେ କର୍ମଯୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲୁ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଥିଲେ ଯେ ମଣିଷ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ ।

କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଆହୁରି କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା ।

“ମୁଁ କିଏ ?
ଏହି ଶରୀର କ’ଣ ?
ଆତ୍ମା କ’ଣ ?
ଭଗବାନ କିଏ ?
ମଣିଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ କିପରି ପାଇପାରିବ ?”

ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଦେବା ପାଇଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାଇଥିଲେ ।

୨ । ଜ୍ଞାନ କ’ଣ !

ଜ୍ଞାନ କେବଳ ବହି ପଢ଼ିବା ନୁହେଁ ।

କେବଳ ବହୁତ କଥା ଜାଣିବା ମଧ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ନୁହେଁ ।

ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ।

ଆମେ ବୁଝିବା ଦରକାର ଯେ ଏହି ଶରୀର ଦିନେ ନା ଦିନେ ବଦଳିଯିବ ।
କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ମଣିଷ ଛୋଟବେଳୁ ବଡ଼ ହୁଏ ।
ଶରୀର ବଦଳିଯାଏ ।
କିନ୍ତୁ ମଣିଷ ନିଜକୁ ସେହି ମଣିଷ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ ।

ଗୀତା ଆମକୁ ଏହାଠାରୁ ଆହୁରି ଗଭୀର ସତ୍ୟ ବୁଝାଏ ।

ଆମେ କେବଳ ଶରୀର ନୁହେଁ ।
ଆମ ଭିତରେ ଆତ୍ମା ଅଛି ।

୩ । ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ କ’ଣ ଶିଖାଏ !

ଜ୍ଞାନ ମଣିଷକୁ ଅହଂକାରରୁ ଦୂରେଇ ରଖେ ।

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ବୁଝୁ ଯେ ଜୀବନ ଅସ୍ଥାୟୀ, ସେତେବେଳେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭ କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ରହେ ନାହିଁ ।

ଧନ ଆସିପାରେ ।
ଧନ ଚାଲିଯାଇପାରେ ।

ସମ୍ମାନ ମିଳିପାରେ ।
ସମ୍ମାନ କମିଯାଇପାରେ ।

ସୁଖ ଆସିପାରେ ।
ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟ ଆସିପାରେ ।

କିନ୍ତୁ ଆମେ ଏହି ସବୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମନକୁ ସମତୁଳିତ ରଖିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ ।

ଏହା ହେଉଛି ଗୀତାର ଜ୍ଞାନର ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ।

୪ । ଭକ୍ତି କ’ଣ !

ଭକ୍ତି ମାନେ କେବଳ ପୂଜା କରିବା ନୁହେଁ ।

ଭକ୍ତି ମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସତ୍ୟ ଭଲପାଇବା ।

ଭକ୍ତି ମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ।

ଭକ୍ତି ମାନେ ନିଜ କାମକୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇ କରିବା ।

ଜଣେ ଛୋଟ ପିଲା ଯେପରି ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱାସ କରେ, ସେହିପରି ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ ।

୫ । ଭକ୍ତି ପାଇଁ ବଡ଼ ଧନ ଦରକାର ନାହିଁ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୀତାରେ ଭକ୍ତିର ଅତି ସରଳ ମାର୍ଗ କହିଛନ୍ତି ।

ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲପାଇବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଧନୀ ହେବା ଦରକାର ନାହିଁ ।

ବଡ଼ ମନ୍ଦିର ତିଆରି କରିବା ମଧ୍ୟ ଦରକାର ନାହିଁ ।

ଗୀତାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି—

“ପତ୍ରଂ ପୁଷ୍ପଂ ଫଳଂ ତୋୟଂ ଯୋ ମେ ଭକ୍ତ୍ୟା ପ୍ରୟଚ୍ଛତି ।”

ଅର୍ଥାତ୍, ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ଭଲପାଇବାର ସହିତ ମୋତେ ଗୋଟିଏ ପତ୍ର, ଗୋଟିଏ ଫୁଲ, ଗୋଟିଏ ଫଳ କିମ୍ବା ଅଳ୍ପ ପାଣି ଦିଏ, ମୁଁ ତାହାକୁ ଭକ୍ତିର ସହିତ ଗ୍ରହଣ କରେ ।

ଏଠାରେ ବସ୍ତୁର ମୂଲ୍ୟ ବଡ଼ କଥା ନୁହେଁ ।

ଭକ୍ତିର ମୂଲ୍ୟ ହିଁ ବଡ଼ କଥା ।

୬ । ଜଣେ ପିଲା କିପରି ଭକ୍ତ ହୋଇପାରିବ !

ଜଣେ ପିଲା ସକାଳେ ଉଠି ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇପାରେ ।

ସେ ମାଆବାପାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିପାରେ ।

ସେ ମିଛ ନ କହିପାରେ ।

ସେ ଅନ୍ୟ ପିଲାକୁ କଷ୍ଟ ନ ଦେଇପାରେ ।

ସେ ଭଲ ଭାବରେ ପଢ଼ିପାରେ ।

ସେ ଆବଶ୍ୟକ ସମୟରେ ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରେ ।

ଏହି ସବୁ କାମ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତିର ଅଂଶ ।

କାରଣ ଭକ୍ତି କେବଳ ମନ୍ଦିର ଭିତରେ ନୁହେଁ ।

ଭକ୍ତି ଆମର ଆଚରଣରେ ଦେଖାଯିବା ଦରକାର ।

୭ । ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ପରସ୍ପରର ସାଥୀ !

ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ କହେ—

“ସତ୍ୟ କ’ଣ ?”

ଭକ୍ତି ଆମକୁ କହେ—

“ସେହି ସତ୍ୟ ପ୍ରତି କିପରି ପ୍ରେମ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ?”

କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଣିଷ ଅହଂକାରୀ ହୋଇପାରେ ।

କେବଳ ଭକ୍ତି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଠିକ୍ ବୁଝାମଣା ନଥାଇପାରେ ।

ତେଣୁ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଭକ୍ତି ଏବଂ ଭକ୍ତି ସହିତ ଜ୍ଞାନ ରହିବା ଭଲ ।

୮ । ଭଗବାନଙ୍କୁ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ଖୋଜିବା ନୁହେଁ !

ଗୀତାର ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ଯେ ଆମେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ସମ୍ମାନ ରଖିବା ଉଚିତ ।

ଭୋକିଲା ମଣିଷକୁ ଖାଇବା ଦେବା ଭକ୍ତି ।

ଦୁଃଖୀ ମଣିଷକୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବା ଭକ୍ତି ।

ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରିବା ଭକ୍ତି ।

ବୃଦ୍ଧ ମାଆବାପାଙ୍କ ସେବା କରିବା ଭକ୍ତି ।

ପଶୁପକ୍ଷୀଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କରିବା ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ।

ତେଣୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନ୍ଦିରରେ ପୂଜା କରିବା ସହିତ ଜୀବନରେ ଭଲ କାମ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।

୯ । ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି ଓ କର୍ମ ଏକାଠି ହେଲେ !

ଏବେ ଆମେ ତିନୋଟି କଥା ବୁଝିଲୁ ।

କର୍ମ — ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ।

ଜ୍ଞାନ — ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ।

ଭକ୍ତି — ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ ଓ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ।

ଏହି ତିନୋଟି ମଣିଷର ଜୀବନକୁ ସୁନ୍ଦର କରିପାରେ ।

ଯେଉଁ ମଣିଷ ଭଲ କାମ କରେ, ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖେ, ତାଙ୍କ ଜୀବନରେ ଶାନ୍ତି ଆସେ ।

୧୦ । ଆମେ ଗୀତାରୁ କ’ଣ ଶିଖିବା !

ଆମେ ଗୀତା ପଢ଼ି କେବଳ ଶ୍ଲୋକ ମନେ ରଖିବା ନୁହେଁ ।

ଗୀତାର କଥାକୁ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଦରକାର ।

ଆମେ କାମ କରିବା ।

ସତ୍ୟ କହିବା ।

ଅନ୍ୟାୟ କରିବା ନାହିଁ ।

ଅନ୍ୟାୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ନାହିଁ ।

ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭ କରିବା ନାହିଁ ।

ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅହଂକାର କରିବା ନାହିଁ ।

ବିଫଳ ହେଲେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ିବା ନାହିଁ ।

ଭଗବାନଙ୍କୁ ମନେ ରଖି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ।

ଏହା ହେଉଛି ଗୀତାର ସରଳ ଜୀବନ ଶିକ୍ଷା ।

୧୧ । ସାରକଥା !

ଗୀତା ଆମକୁ ଭୟ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ନାହିଁ ।

ଗୀତା ଆମକୁ ଜୀବନରୁ ପଳାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ କହେ ନାହିଁ ।

ଗୀତା ଆମକୁ ଶିଖାଏ—

ଭଲ କାମ କର ।
ସତ୍ୟକୁ ବୁଝ ।
ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଅ ।
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା କର ।
ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅ ନାହିଁ ।
କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଛକୁ ହଟ ନାହିଁ ।

ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ଆଣିପାରିଲେ ଗୀତା ପଢ଼ିବା ସାର୍ଥକ ହେବ ।

ଭାଗ–୧୦୫ରେ ଜାରି ରହିବ — ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ : ଅର୍ଜୁନ କ’ଣ ଦେଖିଲେ, କାହିଁକି ଦେଖିଲେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱରୂପର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ କ’ଣ ।