ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ

ଭାଗ–୧୦୫ : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

୧ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ଇଚ୍ଛା !

ଆମେ ଗତ ଭାଗରେ ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲୁ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ସହିତ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବା ଉଚିତ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଆହୁରି ଗଭୀର ବିଶ୍ୱାସ ଜନ୍ମ ନେଲା ।

ଅର୍ଜୁନ ଭାବିଲେ, “ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମୋତେ ଆତ୍ମା, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଭକ୍ତି ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ରହିଛି । ମୁଁ ତାଙ୍କର ସେହି ଅସୀମ ରୂପକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି କି !”

ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ ଯେ ସେ ଯଦି ଯୋଗ୍ୟ ମନେ କରନ୍ତି, ତେବେ ନିଜର ସେହି ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖାନ୍ତୁ ।

୨ । ବିଶ୍ୱରୂପ କ’ଣ !

ପିଲାମାନେ ! ଆମେ ଆକାଶକୁ ଦେଖୁ । ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ତାରା, ପାହାଡ଼, ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, ଗଛ, ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ମଣିଷଙ୍କୁ ଦେଖୁ ।

ଏହି ସବୁ ମିଶି ଆମର ବିଶାଳ ଜଗତ ଗଠନ କରିଛି ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତ କେତେ ବଡ଼, ତାହା ଆମେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଜାଣିପାରୁ ନାହୁଁ ।

ବିଶ୍ୱରୂପର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କର ସେହି ବିଶାଳ ଓ ଅସୀମ ରୂପ, ଯେଉଁଥିରେ ସମଗ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡର ରୂପ ଓ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।

ଏହା କେବଳ ଜଣେ ମଣିଷଙ୍କ ଶରୀର ପରି ଏକ ସାଧାରଣ ରୂପ ନୁହେଁ । ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ଦିବ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ।

୩ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଲେ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ଅନେକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ରହିଛି ।

ସେଠାରେ ଅନେକ ରୂପ, ରଙ୍ଗ, ଆକାର ଓ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଦେଖିବାକୁ ମିଳିବ ।

କିନ୍ତୁ ଏହି ରୂପକୁ ସାଧାରଣ ଆଖିରେ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।

ତେଣୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟି ପ୍ରଦାନ କଲେ ।

ଏଠାରେ ଦିବ୍ୟଦୃଷ୍ଟିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସାଧାରଣ ଆଖିରେ ଦେଖିହେଉ ନଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦୃଶ୍ୟକୁ ଦେଖିବାର ଅଲୌକିକ ଶକ୍ତି ।

୪ । ଅର୍ଜୁନ କ’ଣ ଦେଖିଲେ !

ଯେତେବେଳେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଅର୍ଜୁନ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ।

ସେହି ରୂପରେ ଅସଂଖ୍ୟ ମୁଖ, ଆଖି, ବାହୁ ଓ ଦିବ୍ୟ ଅଳଙ୍କାର ଥିଲା । ସେହି ରୂପର ତେଜ ଏତେ ଅଧିକ ଥିଲା ଯେ ହଜାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ଆକାଶରେ ଉଦୟ ହେଲେ ଯେପରି ଆଲୋକ ହେବ, ସେହିପରି ଅପୂର୍ବ ତେଜ ଦେଖାଯାଉଥିଲା ।

ଅର୍ଜୁନ ସେହି ଦିବ୍ୟ ରୂପରେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଏକାଠି ଦେଖିଲେ ।

ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ରୂପ ଅସୀମ । ତାହାର ଆରମ୍ଭ କେଉଁଠି, ଶେଷ କେଉଁଠି, ତାହା ସହଜରେ ବୁଝିହେଉ ନଥିଲା ।

ଅର୍ଜୁନ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲେ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଭକ୍ତି, ଆନନ୍ଦ ଓ ଭୟ ଏକାଠି ଜାଗି ଉଠିଲା ।

୫ । ବିଶ୍ୱରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି ଓ ବିନାଶ !

ପିଲାମାନେ ! ଏହି ଜଗତରେ ଯାହା ଜନ୍ମ ନିଏ, ତାହା ଦିନେ ନା ଦିନେ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ।

ଗଛରେ ଫୁଲ ଫୁଟେ । ପରେ ଫୁଲ ଝଡ଼ିଯାଏ ।

ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନିଏ । ସେ ବଡ଼ ହୁଏ । ଶେଷରେ ତାହାର ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏ ।

ପୁରୁଣା ଜିନିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ନୂଆ ଜିନିଷ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ ।

ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନରେ ଅର୍ଜୁନ କେବଳ ସୁନ୍ଦର ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ସେ ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ବିନାଶର ବିଶାଳ ରୂପ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ ।

ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧର ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ଭଗବାନଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରୁଛନ୍ତି ।

ଏହା ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ବିଚଳିତ ହୋଇଗଲେ ।

ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ଜୀବନ କେବଳ ଜନ୍ମ ଓ ଆନନ୍ଦର କାହାଣୀ ନୁହେଁ । ଏହାର ଆଉ ଏକ ପଟ ହେଉଛି ମୃତ୍ୟୁ ଓ ବିନାଶ ।

୬ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ—ମୁଁ କାଳ !

ଅର୍ଜୁନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ ! ଆପଣଙ୍କର ଏହି ଭୟଙ୍କର ରୂପ କ’ଣ ?”

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ଯେ ସେ ହେଉଛନ୍ତି କାଳ, ଯିଏ ଜଗତର ନାଶ କରିବା ପାଇଁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଛନ୍ତି ।

ଏହି କଥାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?

ସମୟ କାହା ପାଇଁ ଅଟକି ରହେ ନାହିଁ ।

ଶିଶୁ ବଡ଼ ହୁଏ । ଯୁବକ ବୃଦ୍ଧ ହୁଏ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ମଧ୍ୟ ଦିନେ ଦୁର୍ବଳ ହୁଏ ।

କେହି ମଧ୍ୟ ସମୟକୁ ଅଟକାଇ ପାରେ ନାହିଁ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଘଟୁଥିବା ସବୁ ଘଟଣାକୁ ସେ କେବଳ ନିଜର ଛୋଟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଜଗତର ଗତି ମଣିଷର ଇଚ୍ଛାଠାରୁ ବହୁତ ବଡ଼ ।

ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ମଣିଷ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିପାରିବ । ଗୀତା ମଣିଷକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।

୭ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଭୟ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା !

ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖି ଅର୍ଜୁନ ଏକା ସମୟରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭୟ ଅନୁଭବ କଲେ ।

ସେ ହାତ ଯୋଡ଼ି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ ।

ସେ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ ! ଆପଣଙ୍କର ଏହି ରୂପ ଦେଖି ମୋର ମନ ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି । ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ସେହି ପରିଚିତ ଓ ଶାନ୍ତ ରୂପକୁ ପୁଣି ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।”

ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସହିତ କଥା ହେଉଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ ସେ ନିଜର ବନ୍ଧୁ ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବଳ ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ନୁହନ୍ତି । ସେ ଭଗବାନଙ୍କର ଅସୀମ ଶକ୍ତିର ମଧ୍ୟ ପ୍ରକାଶ ।

୮ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପୁଣି ପରିଚିତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ !

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଶୁଣି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କର ଭୟଙ୍କର ବିଶ୍ୱରୂପରୁ ପୁଣି ପରିଚିତ ରୂପକୁ ଫେରିଲେ ।

ତାହା ଦେଖି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ତାଙ୍କର ଏହି ବିଶ୍ୱରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁର୍ଲଭ । କେବଳ ବାହ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ବା ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ଦେଖିହେବ ନାହିଁ । ଗୀତାର ଏହି ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତିର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ।

୯ । ଏହି କାହାଣୀରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !

ପିଲାମାନେ ! ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନରୁ ଆମେ ଅନେକ ଶିକ୍ଷା ପାଇପାରିବା ।

ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷା — ଆମେ ଅହଂକାର କରିବା ନାହିଁ ।

ଆମେ ଯେତେ ଜ୍ଞାନୀ ବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଜାଣିପାରିବା ନାହିଁ ।

ଦ୍ୱିତୀୟ ଶିକ୍ଷା — ସମୟର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝିବା ।

ସମୟ ଚାଲିଗଲେ ତାହାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିହେବ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଆମେ ଆଜିର କାମ ଆଜି କରିବା ଉଚିତ ।

ତୃତୀୟ ଶିକ୍ଷା — ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ।

ବିପଦ ଆସିଲେ ଭୟରେ ଭାଙ୍ଗି ନ ପଡ଼ି ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିବା ଓ ଠିକ୍ କାମ କରିବା ଉଚିତ ।

ଚତୁର୍ଥ ଶିକ୍ଷା — ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରି ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ କେତେବେଳେ କଠିନ ପରିସ୍ଥିତି ଆସେ । ସେତେବେଳେ ଭୟରେ ପଳାଇ ନ ଯାଇ ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ କାମ କରିବା ଦରକାର ।

୧୦ । ବିଶ୍ୱରୂପର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ !

ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନ କେବଳ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟର କାହାଣୀ ନୁହେଁ ।

ଏହା ଆମକୁ ମନେ ପକାଇ ଦିଏ ଯେ ମଣିଷ ଏହି ବିଶାଳ ଜଗତର ଏକ ଛୋଟ ଅଂଶ ।

ଆମେ ନିଜକୁ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଛୋଟ ଭାବିବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

ଆମେ ଯେଉଁ ଜୀବନ ପାଇଛୁ, ତାହାକୁ ସତ୍‌କାମରେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଦରକାର ।

ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା । ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା । ମନରେ ଦୟା ଓ ନମ୍ରତା ରଖିବା ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଆମେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଆଣିପାରିବା ।

୧୧ । ସାରକଥା !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବିଶ୍ୱରୂପ ଦେଖାଇ ଜଣାଇଲେ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅସୀମ ।

ଏହି ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟିର ମହିମା ଅଛି । ସମୟର ଶକ୍ତି ଅଛି । ଜନ୍ମ ଓ ମୃତ୍ୟୁର ସତ୍ୟ ଅଛି ।

ଅର୍ଜୁନ ଏହି ଦର୍ଶନରୁ ବୁଝିଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ହେବ ।

ଆମେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ମନେ ରଖିବା ।

ଅହଂକାର କରିବା ନାହିଁ ।
ସମୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ନାହିଁ ।
ବିପଦରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହରାଇବା ନାହିଁ ।
ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବା ।
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ।

ଏହା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱରୂପ ଦର୍ଶନରୁ ମିଳୁଥିବା ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ।

ଭାଗ–୧୦୬ରେ ଜାରି ରହିବ — ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ଓ ମଣିଷର ଜୀବନ : କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଅହଂକାରକୁ କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା !