ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଚରଣତଳେ ମହାଦେବ, ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମାଆ ବିମଳା ଓ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ପରମ୍ପରା!

ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ସାରଳା ଦାସୀୟ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ!

ଶେଷ ଭାଗ – ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଚରଣତଳେ ମହାଦେବ, ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା, ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମାଆ ବିମଳା ଓ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ପରମ୍ପରା!

By Lokanath Mishra IRS-Retired:

ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର କାହାଣୀ ଆମକୁ ମାଆଙ୍କ ଅନେକ ରୂପର ମହିମା ବିଷୟରେ ଜଣାଏ । ମାଆ ଦୁର୍ଗା ମହିଷାସୁରକୁ ବଧ କରି ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ମାଆ ଚଣ୍ଡୀ ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ ଓ ଅନ୍ୟ ଅସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବା କାହାଣୀ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତିର ପରିଚୟ ଦିଏ । କିନ୍ତୁ ମାଆଙ୍କ ମହିମା କେବଳ ପୁରାଣ କାହାଣୀରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଓଡ଼ିଶାର ମନ୍ଦିର, ଲୋକପରମ୍ପରା, ରାଜପରମ୍ପରା ଓ ଶାକ୍ତ ଉପାସନାରେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ରୂପ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜା ଏହାର ଏକ ବିଶେଷ ଉଦାହରଣ । ଏଠାରେ ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ଦେଖାଯାଏ । ଏହି ଶେଷ ଭାଗରେ ଆମେ ପ୍ରଥମେ ମାଆ କାଳୀ ମହାଦେବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ କାହିଁକି ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଚିତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଆନ୍ତି, ତାହା ବୁଝିବା । ତା’ପରେ ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା, ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜା ଓ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ ଆଲୋଚନା କରିବା ।

୧.ମାଆ କାଳୀ ମହାଦେବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ କାହିଁକି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି!
ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ମୂର୍ତ୍ତିରେ ଦେଖାଯାଏ ଯେ ସେ ଉଗ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି । ତାଙ୍କର କେଶ ମୁକୁଳା, ଜିଭ ବାହାରକୁ ବାହାରିଛି, ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ରହିଛି ଏବଂ ସେ ମହାଦେବ ଶିବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଗୋଟିଏ ପାଦ ରଖି ଠିଆ ହୋଇଛନ୍ତି । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଅନେକ ଭକ୍ତଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ — ମହାଦେବ ତ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ । ତେବେ ମାଆ କାଳୀ ତାଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ କାହିଁକି ରଖିଲେ? ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ? ଏହି ଚିତ୍ର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ କାହାଣୀ ରହିଛି । ଏହାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପ୍ରଥମେ ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଉଗ୍ର ରୂପ ଓ ଅସୁର ସଂହାରର କଥାକୁ ମନେ ପକାଇବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୧.୧.ଅସୁର ସଂହାର ପରେ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ!
ଲୋକପ୍ରିୟ ଶାକ୍ତ କାହାଣୀର ଏକ ରୂପ ଅନୁସାରେ, ମାଆ କାଳୀ ଭୟଙ୍କର ଅସୁରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ବିଶେଷ କରି ରକ୍ତବୀଜ ଭଳି ଅସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଉଗ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା । ଯୁଦ୍ଧର ଉତ୍ତେଜନାରେ ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଏତେ ବଢ଼ିଗଲା ଯେ ଅସୁରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ପରେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଉଗ୍ରତା ଶାନ୍ତ ହେଉନଥିଲା । ସେ ଯେଉଁଠାରେ ଯାଉଥିଲେ, ସେଠାରେ ବିନାଶର ଆଶଙ୍କା ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିଲା । ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ ଦେବୀଙ୍କ ଏହି ଉଗ୍ର ଅବସ୍ଥାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ନଚେତ୍ ସୃଷ୍ଟିର ସନ୍ତୁଳନ ବିପଦରେ ପଡ଼ିପାରେ ।

୧.୨. ମହାଦେବ ଶିବ ମାଆଙ୍କ ପଥରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ!
କାହାଣୀର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରୂପ ଅନୁସାରେ, ମହାଦେବ ଶିବ ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଉପାୟ ଅବଲମ୍ବନ କଲେ । ସେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେବୀଙ୍କ ପଥରେ ଶୋଇପଡ଼ିଲେ । ମାଆ କାଳୀ ଉଗ୍ର ରୂପରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ୁଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ଗୋଟିଏ ପାଦ ଶିବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପଡ଼ିଗଲା । ଯେତେବେଳେ ଦେବୀ ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ପାଦ ନିଜ ସ୍ୱାମୀ ମହାଦେବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପଡ଼ିଛି, ସେତେବେଳେ ସେ ଚମକି ଉଠିଲେ । ଲୋକପ୍ରିୟ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ, ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଉପରେ ପାଦ ପଡ଼ିଥିବାର ଅନୁଭବରେ ସେ ଲଜ୍ଜିତ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ଜିଭ ବାହାରକୁ ବାହାରି ଆସିଲା ଏବଂ ତାଙ୍କର ଉଗ୍ରତା ଶାନ୍ତ ହେବାକୁ ଲାଗିଲା । ଏହି କାହାଣୀ ହେଉଛି ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଜିଭ ବାହାରକୁ ବାହାରିଥିବା ଚିତ୍ରର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ।

୧.୩. ମହାଦେବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ପାଦ ରଖିବାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ!
ଏହି ଚିତ୍ରକୁ କେବଳ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ସ୍ତ୍ରୀଙ୍କ ପାଦ ପଡ଼ିବା ଘଟଣା ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ । ଏହାର ଗଭୀର ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ ମଧ୍ୟ ରହିଛି ।
ଶାକ୍ତ ଦର୍ଶନରେ ଶିବ ଓ ଶକ୍ତି ପରସ୍ପରଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ନୁହନ୍ତି । ଶିବ ଚେତନାର ପ୍ରତୀକ ଏବଂ ଶକ୍ତି ସେହି ଚେତନାର କାର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ପ୍ରକାଶ ଭାବରେ ବୁଝାଯାଆନ୍ତି । ଶକ୍ତି ବିନା ସୃଷ୍ଟିର କାର୍ଯ୍ୟ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ଶିବଙ୍କ ବିନା ଶକ୍ତିର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣତାକୁ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ କଷ୍ଟକର । ଏହି ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଶିବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଠିଆ ହେବାର ଚିତ୍ର ଶକ୍ତି ଓ ଚେତନାର ଏକତାକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଇପାରେ । ଲୋକପ୍ରଚଳିତ କାହାଣୀରେ ଏହା ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧ ଶାନ୍ତ ହେବା ଓ ଲଜ୍ଜା ପ୍ରକାଶର ଘଟଣା; ଅନ୍ୟ ଶାକ୍ତ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ବ୍ୟାଖ୍ୟାରେ ଏହି ଚିତ୍ରର ଅର୍ଥ ଭିନ୍ନ ହୋଇପାରେ । ଏକ ଜରୁରୀ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ! ମାଆ କାଳୀ ଶିବଙ୍କ ଛାତି ଉପରେ ଠିଆ ହେବାର ଲୋକପ୍ରିୟ କାହାଣୀକୁ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ମହିଷାସୁର ବଧର କାହାଣୀ ପରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ମୂଳ ଘଟଣା ବୋଲି କହିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଏହା ଦେବୀଙ୍କ ଚିତ୍ରରୂପ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଧାର୍ମିକ-ଲୋକପରମ୍ପରାରେ ପ୍ରଚଳିତ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ।

୧. ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଇତିହାସ!
ଓଡ଼ିଶାରେ ଶକ୍ତି ଉପାସନାର ପରମ୍ପରା ବହୁ ପୁରାତନ । ଏଠାରେ ଦୁର୍ଗା, ଚଣ୍ଡୀ, ବିମଳା, ବିରଜା, ମଙ୍ଗଳା, ତାରିଣୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପୂଜା କରାଯାଏ । ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରା, ରାଜାମାନଙ୍କ ଆରାଧନା, ତାନ୍ତ୍ରିକ ଉପାସନା ଓ ଗ୍ରାମଦେବୀଙ୍କ ପୂଜା ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଜୀବନକୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ପ୍ରଭାବିତ କରିଛି ।

୨.୧. ରାଜପରମ୍ପରା ଓ ଶକ୍ତି ଉପାସନା!
ପୁରୁଣା ଓଡ଼ିଶାରେ ରାଜାମାନେ ନିଜ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା, ଶତ୍ରୁ ଉପରେ ବିଜୟ ଓ ପ୍ରଜାଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା କରୁଥିଲେ । ଦେବୀଙ୍କୁ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷାକାରିଣୀ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପ୍ରଦାନ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବରେ ମାନ୍ୟତା ଦିଆଯାଉଥିଲା । କାଳକ୍ରମେ ଏହି ଦେବୀ ଉପାସନା ରାଜପ୍ରାସାଦ ଓ ମନ୍ଦିରରୁ ସାଧାରଣ ଜନଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ବ୍ୟାପିଲା । ଗାଁ ଓ ସହରରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା, ଚଣ୍ଡୀପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟ ଶକ୍ତିପୂଜାର ପରମ୍ପରା ଦୃଢ଼ ହେଲା । ତେବେ ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କେଉଁ ଗୋଟିଏ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବର୍ଷରେ ଆରମ୍ଭ ହୋଇଥିଲା, ତାହା ସମ୍ପର୍କରେ ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚିତ ତାରିଖ ଦେବା କଷ୍ଟକର । କାରଣ ଏହାର ଇତିହାସରେ ମନ୍ଦିରୀୟ ପୂଜା, ରାଜପରମ୍ପରା, ଲୋକବିଶ୍ୱାସ ଓ ପରବର୍ତ୍ତୀ ସାର୍ବଜନୀନ ପୂଜାର ଅନେକ ଧାରା ରହିଛି ।

୨.୨. କଟକର ଦୁର୍ଗାପୂଜା!
ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କହିଲେ କଟକର ନାମ ବିଶେଷ ଭାବରେ ମନକୁ ଆସେ । କଟକର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଧାର୍ମିକ ଉତ୍ସବ ସହିତ ଶିଳ୍ପ, ହସ୍ତକଳା ଓ ସାମାଜିକ ଏକତାର ମଧ୍ୟ ପ୍ରତୀକ ହୋଇଛି । କଟକର ବିଶେଷତ୍ୱ ହେଉଛି ରୂପା ଓ ସୁନାର ଜରିକାମ, ଯାହାକୁ ତାରକସି କାମ କୁହାଯାଏ । ଅନେକ ପୂଜାମଣ୍ଡପରେ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ଓ ପଛପଟର ସାଜସଜ୍ଜାରେ ରୂପାର ସୂକ୍ଷ୍ମ କାମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ । ଏହି କଳା କଟକର ଦୁର୍ଗାପୂଜାକୁ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ପରିଚୟ ଦେଇଛି । କଟକର ଗଳି ଓ ସାହିଗୁଡ଼ିକରେ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ, ମୂର୍ତ୍ତି ତିଆରି, ପୂଜାବିଧି, ଆଲୋକସଜ୍ଜା ଓ ବିଜୟାଦଶମୀର ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଏକାଠି କରେ । ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଏଠାରେ କେବଳ ଦେବୀଙ୍କ ଆରାଧନା ନୁହେଁ, ସାମାଜିକ ଭାଇଚାରାର ଏକ ବଡ଼ ପର୍ବ ମଧ୍ୟ ।

୨.୩. ପୁରୀର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଓ ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା!
ପୁରୀର ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଏକ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର ପରିଚୟ ରହିଛି । ଏଠାରେ ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା ଦେବୀ ଉପାସନା ସହିତ ଗଭୀର ଭାବରେ ଜଡ଼ିତ । ପୁରୀର ବିଭିନ୍ନ ସାହିରେ ଗୋସାଣୀ ଦେବୀଙ୍କ ମୂର୍ତ୍ତି ପୂଜା କରାଯାଏ ଏବଂ ବିଜୟାଦଶମୀ ବାସି ଏକାଦଶୀ ର ସଂନ୍ଧା ସମୟରେ ଶୋଭାଯାତ୍ରା ହୁଏ । ଏହି ପରମ୍ପରାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଯୋଦ୍ଧା, ରକ୍ଷାକାରିଣୀ ଓ ଅସୁର ସଂହାରିଣୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ । ମୂର୍ତ୍ତି ନିର୍ମାଣ, ପାରମ୍ପରିକ ସଙ୍ଗୀତ, ଶୋଭାଯାତ୍ରା ଓ ସାହିଭିତ୍ତିକ ଅଂଶଗ୍ରହଣ ଏହି ଉତ୍ସବର ମୁଖ୍ୟ ଆକର୍ଷଣ । ଏହିପରି ଓଡ଼ିଶାରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା ଏକମାତ୍ର ରୂପରେ ପାଳନ ହୁଏ ନାହିଁ । କଟକର ତାରକସି ସଜା, ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ଯାତ୍ରା, ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଆକର୍ଷଣୀୟ ମଣ୍ଡପ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଶକ୍ତିପୀଠର ମନ୍ଦିରୀୟ ପୂଜା — ଏସବୁ ମିଶି ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ପରମ୍ପରାକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଛି ।

୧. ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ସ୍ଥାନ!
ପୁରୀ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରର ପରିସରରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ମନ୍ଦିର ରହିଛି । ଏହି ମନ୍ଦିର ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଭିତର ପ୍ରାଚୀର ମଧ୍ୟରେ, ରୋହିଣୀ କୁଣ୍ଡ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥିତ । ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ଉପାସନାରେ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେବୀ ଏବଂ ଶକ୍ତିପୀଠର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ ଭାବରେ ମାନାଯାଏ ।

୩.୧. ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ମହିମା!
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ ମନ୍ଦିରରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିଶିଷ୍ଟ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରାରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ରୂପ ଭାବରେ ଉପାସନା କରାଯାଏ; ଅନ୍ୟପଟେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ଉପାସନା ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏହି ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏକାଠି ରହିଛି । ଏହା ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତିର ଏକ ବିଶେଷ ଲକ୍ଷଣ।
ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ପ୍ରଚଳିତ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ, ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରାଯାଇଥିବା ଭୋଗ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଅର୍ପଣ କରାଯିବା ପରେ ମହାପ୍ରସାଦର ପବିତ୍ରତା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ବୋଲି ବିଶ୍ୱାସ କରାଯାଏ । ଏହା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧାର୍ମିକ ପରମ୍ପରା ।

୩.୨. ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ଭୋଗ ଅର୍ପଣର ପରମ୍ପରା!
ସାଧାରଣ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭୋଗ ଅର୍ପଣ କରାଯାଏ ବୋଲି ମନ୍ଦିର ପରମ୍ପରାର ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ମିଳେ । ଏହାଦ୍ୱାରା ବୈଷ୍ଣବ ଓ ଶାକ୍ତ ଉପାସନାର ଏକ ଅନନ୍ୟ ସମନ୍ୱୟ ପ୍ରକାଶ ପାଏ । ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ ଧାର୍ମିକ କଥା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ୍ । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଭୋଗକୁ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାର ପରମ୍ପରା ମାଆଙ୍କ ମହିମାକୁ ହ୍ରାସ କରେ ନାହିଁ; ବରଂ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଧାର୍ମିକ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ଦୁଇ ଉପାସନା ପରମ୍ପରାର ପରସ୍ପର ସମ୍ପର୍କକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ ଓ ପ୍ରଶାଦ , ମହାପ୍ରଶାଦ ହୁଏ ।

୧. ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ଷୋଳପୂଜା ଓ ଦୁର୍ଗାପୂଜା!
ଓଡ଼ିଶାର ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜା କେତେକ ଦିନ ପାଳନ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରରେ ଆଶ୍ୱିନ ମାସର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଷୋଳପୂଜାର ଏକ ବିଶେଷ ବିଧି ରହିଛି । ଏହି ପୂଜା ସାଧାରଣତଃ ଆଶ୍ୱିନ କୃଷ୍ଣ ଅଷ୍ଟମୀରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିଗୁଡ଼ିକ ଦେଇ ଆଗକୁ ବଢ଼େ । ଏହି ସମୟରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜା ସହିତ ଦୁର୍ଗାମାଧବଙ୍କ ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ । କେତେକ ପୂଜାବିଧି ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ଭିତରେ ହୁଏ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ ବିଧି ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପରମ୍ପରା ଅନୁସାରେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । (ଦୋଳ ମଣ୍ଡପ ସାହିରେ) ଏହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ଦେବୀଙ୍କ ଉଗ୍ର ଶାକ୍ତ ରୂପର ଆରାଧନା ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ପାଏ । ଏହି କାରଣରୁ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର କେତେକ ତିଥିରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜାବିଧି ସାଧାରଣ ଦିନର ପୂଜାଠାରୁ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ ।

୪.୧. ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀର ବିଶେଷ ପରମ୍ପରା!
ପ୍ରକାଶିତ ଗବେଷଣାମୂଳକ ଓ ସାମ୍ବାଦିକ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଆଶ୍ୱିନ ଶୁକ୍ଳ ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ଦିନରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବିଶେଷ ରାତ୍ରିକାଳୀନ ଓ ପ୍ରଭାତପୂର୍ବ ପୂଜାବିଧି ରହିଛି । ଏହା ସହିତ ଛେଦା ପକା ନୀତି ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଶାକ୍ତ ଆଚାର ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।
ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ଏକ କଥା ମନେ ରଖିବା ଦରକାର । ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପୂଜାରେ ବୈଷ୍ଣବ ନୀତିର ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର କେତେକ ବିଶେଷ ଆଚାର ଶାକ୍ତ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏହି ଦୁଇ ପରମ୍ପରା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ନୀତିରେ ଏକାଠି ଦେଖାଯାଏ ।

୧. ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ମାଛ ଭୋଗ ଦିଆଯିବାର ପରମ୍ପରା!

୨. ⁠ମାଛ ଭୋଗର ପରମ୍ପରା ପୁରୀ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ଦୁର୍ଗାପୂଜା ସମ୍ପର୍କରେ ପ୍ରକାଶିତ ବିବରଣୀରେ ମିଳେ ।

ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ପ୍ରକାଶିତ ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଖଇଂଗା ମାଛ ଆଣି, ରାତିରେ ରାନ୍ଧି ମାଆ ବିମଳାଙ୍କୁ ଅର୍ପଣ କରିବାର ପରମ୍ପରା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ।

୫.୧. ରାତିରେ ମାଛ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତି!
ପ୍ରକାଶିତ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ରାତ୍ରିରେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ, ବଳଭଦ୍ର ଓ ସୁଭଦ୍ରାଙ୍କ ପହୁଡ଼ ନୀତି ପରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପାଇଁ ମାଛ ଭୋଗ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଏ । ଏହି ମାଛ ସମୁଦ୍ର ତୀର୍ଥରୁ ଆଣାଯାଏ ବୋଲି ବିବରଣୀରେ ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି ।
ମାଛ ଭୋଗ ଏକ ଅସ୍ଥାୟୀ ରୋଷେଇ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଥାଏ । ମାଛ ଗାଣ୍ଡୁଆ ତଉରା ପାଖ ଗୁପ୍ତ ଦ୍ୱାର ଦେଇ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ମନ୍ଦିରକୁ ନିଆଯାଏ ବୋଲି ପ୍ରକାଶିତ ରିପୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକ କହିଛି । ଏହି ନୀତି ଗୁପ୍ତ ଓ ସୀମିତ ପରିସରରେ ପାଳନ କରାଯାଏ । ପରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ ରାସ୍ତାକୁ ପବିତ୍ର କରିବାର ବିଧି ଥିବା କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ ।

୫.୨. ଏହି ପରମ୍ପରାର ଧାର୍ମିକ ଅର୍ଥ!
ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ଏହି ପୂଜାକୁ ଶାକ୍ତ ଓ ତାନ୍ତ୍ରିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଏ । ଅନ୍ୟପଟେ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦୈନନ୍ଦିନ ଭୋଗ ଓ ମହାପ୍ରସାଦର ପରମ୍ପରା ବୈଷ୍ଣବ ଆଚାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏହି ଦୁଇ ପରମ୍ପରାର ସମନ୍ୱୟ ଶ୍ରୀକ୍ଷେତ୍ରର ଏକ ବିଶେଷତ୍ୱ । ତେଣୁ ଏହି ଆଚାରକୁ କେବଳ ଖାଦ୍ୟର ପ୍ରକାର ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ମନ୍ଦିରର ଐତିହାସିକ ଓ ଧାର୍ମିକ ବିବିଧତାର ଅଂଶ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ୍ ।

୧. ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇ କିଏ!
ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ପରମ୍ପରାରେ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ନାମ ବିଶେଷ ଭାବରେ ମିଳେ । ତାଙ୍କୁ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଦେବୀ ଭାବରେ ମାନିବାର ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ରହିଛି । ‘କାକୁଡ଼ିଖାଇ’ ନାମଟି ଦେବୀଙ୍କୁ କାକୁଡ଼ି ଅର୍ପଣ କରିବାର ଏକ ପୁରୁଣା ଆଚାର ସହିତ ଜଡ଼ିତ ବୋଲି ଲୋକପରମ୍ପରାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ । ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ଦେବୀମାନଙ୍କର ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଖାଦ୍ୟ ବା ନୈବେଦ୍ୟ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ନାମ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ।

୬.୧. ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ କାକୁଡ଼ିଖାଇ!
ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ପରମ୍ପରା ସମ୍ପର୍କରେ ଉପଲବ୍ଧ ବିବରଣୀରେ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କୁ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିର ବାହାରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଉଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ରହିଛି । ତାଙ୍କ ସହିତ କାକୁଡ଼ି ଅର୍ପଣର ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରା ମଧ୍ୟ ଜଡ଼ିତ ।
ପେଜନାଳା କୋଣ’ର ମା ପୁଜା ପାଆନ୍ତି ।

୧. ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ନିକଟରେ ପଶୁବଳିର ପରମ୍ପରା!
ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ନିକଟରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପଶୁବଳି ଦିଆଯାଉଛି କି ନାହିଁ । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନରେ ଦୁଇଟି ଅଲଗା ପରମ୍ପରାକୁ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୭.୧. ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ନିକଟରେ ଛେଦା ପକା ନୀତି!
ପ୍ରକାଶିତ ବିବରଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ସପ୍ତମୀ, ଅଷ୍ଟମୀ ଓ ନବମୀ ତିଥିରେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ନିକଟରେ ‘ଛେଦା ପକା ନୀତି’ ନାମରେ ପରିଚିତ ପଶୁବଳି ସମ୍ପର୍କିତ ଏକ ଗୁପ୍ତ ମନ୍ଦିରୀୟ ଆଚାର ରହିଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ମିଳେ । ୨୦୨୩ ଓ ୨୦୨୫ରେ ପ୍ରକାଶିତ ରିପୋର୍ଟଗୁଡ଼ିକ ଏହି ପରମ୍ପରାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
ଏହା ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥି ଓ ମନ୍ଦିରୀୟ ନୀତି ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ତେଣୁ ଏହାକୁ ଦୈନନ୍ଦିନ ପୂଜାର ଅଂଶ ବୋଲି ଭାବିବା ଠିକ୍ ହେବ ନାହିଁ ।

୭.୨. କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ନିକଟରେ ବଳି ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ଅର୍ପଣ!
ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ପୂଜା ସମ୍ପର୍କରେ ଉପଲବ୍ଧ ଏକ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରାର ବିବରଣୀରେ ପୂର୍ବେ ମହାଷ୍ଟମୀ ରାତିରେ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ପଶୁବଳି ଦିଆଯାଉଥିବା କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ଅଛି । ସେହି ସୂତ୍ରରେ କାକୁଡ଼ି ଅର୍ପଣର ପୁରୁଣା ଆଚାରକୁ ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ କରାଯାଇଛି । କିନ୍ତୁ ସେହି ବିବରଣୀରେ କାକୁଡ଼ି କାଟି ଅର୍ପଣ କରିବାର ପ୍ରଥା ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୁପ୍ତ ହୋଇଥିବା କଥା କୁହାଯାଇଛି । ଏହାର ଅର୍ଥ, ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ସ୍ଥାନରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ନିୟମିତ ଭାବରେ ପଶୁବଳି ହେଉଛି ବୋଲି ମୁଁ ଉପଲବ୍ଧ ସୂତ୍ରରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିପାରୁନାହିଁ । ଅନ୍ୟପଟେ ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ନିକଟରେ ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ତିଥିରେ ପଶୁବଳି ସମ୍ପର୍କିତ ମନ୍ଦିରୀୟ ନୀତି ଥିବା ବିଷୟରେ ସାମ୍ପ୍ରତିକ ବିବରଣୀ ରହିଛି ।
ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ମନେ ରଖିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଜରୁରୀ । ଗୋଟିଏ ସ୍ଥାନର ପୁରୁଣା ପରମ୍ପରାକୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନର ବର୍ତ୍ତମାନର ଆଚାର ବୋଲି ଧରିନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।

୧. ମାଆ ବିମଳା ଓ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ପରମ୍ପରାରୁ ଆମେ କ’ଣ ବୁଝିବା!
ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ଇତିହାସ ଆମକୁ ଦେଖାଏ ଯେ ଗୋଟିଏ ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନା ବିଭିନ୍ନ ଅଞ୍ଚଳରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ନେଇପାରେ । ମାଆ ଦୁର୍ଗା, ମାଆ କାଳୀ, ମାଆ ବିମଳା ଓ ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ଉପାସନାରେ ଶାକ୍ତ ଭାବନାର ସମ୍ପର୍କ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ମନ୍ଦିର, ପୂଜାବିଧି ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ପରମ୍ପରା ରହିଛି ।
ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜା ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ବୈଷ୍ଣବ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଶାକ୍ତ ଉପାସନାର ସମନ୍ୱୟକୁ ଦର୍ଶାଏ । ମାଆ କାକୁଡ଼ିଖାଇଙ୍କ ପରମ୍ପରା ପୁରୀର ଗୋସାଣୀ ଉପାସନା ଓ ସ୍ଥାନୀୟ ଲୋକବିଶ୍ୱାସର ଏକ ଅଂଶ ।
ଏହି ପରମ୍ପରାଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାବେଳେ ଆମେ ତିନୋଟି ବିଷୟକୁ ଅଲଗା ରଖିବା ଉଚିତ୍ — ମୂଳ ପୁରାଣରେ ଥିବା କାହାଣୀ, ମନ୍ଦିରର ଲିଖିତ ଓ ପ୍ରଚଳିତ ନୀତି, ଏବଂ ଲୋକମୁଖରେ ପ୍ରଚଳିତ କିମ୍ବଦନ୍ତୀ । ଏହା କଲେ ଆମେ ଭକ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ସହିତ ଇତିହାସକୁ ମଧ୍ୟ ଯଥାର୍ଥ ଭାବରେ ବୁଝିପାରିବା ।

୧. ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଶେଷ ସନ୍ଦେଶ!
ମାଆ ଦୁର୍ଗା ମହିଷାସୁରକୁ ବଧ କରିଥିଲେ । ମାଆ ଚଣ୍ଡୀ ଅନ୍ୟାୟକାରୀ ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଥିଲେ । ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଉଗ୍ର ରୂପ ଅନ୍ୟାୟର ବିନାଶ ଓ ଶକ୍ତିର ମହିମାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ଉପାସନା ଆମକୁ ଓଡ଼ିଶାର ଧାର୍ମିକ ସମନ୍ୱୟର ଏକ ଅନନ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ ଦେଖାଏ ।
କିନ୍ତୁ ଏହି ସମସ୍ତ କାହାଣୀର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା କେବଳ ଅସୁର ବଧରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ମଣିଷ ନିଜ ମନର ଅହଂକାର, ଲୋଭ, ଈର୍ଷା, ହିଂସା ଓ ଅନ୍ୟାୟକୁ ଜୟ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ବୁଝିବା, ନାରୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବା, ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ଓ ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ହେଉଛି ଦେବୀଙ୍କ ଉପାସନାର ଏକ ଗଭୀର ମାନବୀୟ ଅର୍ଥ ।
ମାଆଙ୍କୁ ପୂଜା କରିବା ସହିତ ତାଙ୍କ ଗୁଣକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ହିଁ ପ୍ରକୃତ ଭକ୍ତିର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ରୂପ ।
ମୂଳ ପାଠ ସମ୍ପର୍କରେ ଶେଷ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ!

ଏହି ଶେଷ ଭାଗରେ ମାଆ କାଳୀଙ୍କ ଚିତ୍ରର ଲୋକପ୍ରଚଳିତ ବ୍ୟାଖ୍ୟା, ଓଡ଼ିଶାର ଦୁର୍ଗାପୂଜାର ଇତିହାସ ଓ ଶ୍ରୀମନ୍ଦିରର ମାଆ ବିମଳାଙ୍କ ପୂଜା ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରାଗଲା । ଏଥିରେ ଥିବା ସମସ୍ତ ବିବରଣୀକୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣରୁ ସିଧାସଳଖ ନିଆଯାଇଛି ବୋଲି ଦାବି କରାଯାଉନାହିଁ । ଯେଉଁଠାରେ ମନ୍ଦିରୀୟ ନୀତି ଓ ଲୋକପରମ୍ପରା ବିଷୟରେ କଥା କୁହାଯାଇଛି, ସେଠାରେ ପ୍ରକାଶିତ ଇତିହାସ ଓ ଗବେଷଣାମୂଳକ ବିବରଣୀ ଆଧାର କରାଯାଇଛି ।
ଏହିପରି ଆମେ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଏହି ଧାରାବାହିକ ଆଲୋଚନାକୁ ଶେଷ କରୁଛୁ — ମାଆ ଆଦ୍ୟାଶକ୍ତିଙ୍କ ମହିମାକୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲିବାର ସଙ୍କଳ୍ପ ନେଇ ।

ଜୟ ମାଆ ଚଣ୍ଡୀ । ଜୟ ମାଆ ଦୁର୍ଗା । ଜୟ ମାଆ ବିମଳା ।