ଗୀତାର ଶେଷ ଶିକ୍ଷା ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୋହ ଦୂର !

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ

ଭାଗ–୧୦୭ : ଗୀତାର ଶେଷ ଶିକ୍ଷା ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମୋହ ଦୂର !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

୧ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଆଉ ଭୟ ନାହିଁ !

ପିଲାମାନେ ! ଆମେ ଗତ ଭାଗଗୁଡ଼ିକରେ ଜାଣିଲୁ ଯେ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା ।

ସେ ନିଜର ଜେଜେବାପା ଭୀଷ୍ମ, ଗୁରୁ ଦ୍ରୋଣ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ତାଙ୍କ ମନ ରାଜି ହେଉ ନଥିଲା ।

ସେ ଭାବୁଥିଲେ, “ମୁଁ ଯଦି ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ମାରିବି, ତେବେ ରାଜ୍ୟ ପାଇ ମୁଁ କ’ଣ କରିବି ?”

ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଧନୁ ଗାଣ୍ଡୀବକୁ ତଳେ ରଖିଦେଇଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଗୀତାର ଉପଦେଶ ଦେଲେ । ସେ ଆତ୍ମା, କର୍ମ, ଜ୍ଞାନ, ଭକ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଲେ ।

ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଲା ।

୨ । ମୋହ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ !

ମୋହ ମାନେ କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ବା ବସ୍ତୁ ପ୍ରତି ଏପରି ଆସକ୍ତି, ଯାହା ଆମକୁ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ବିଚାର କରିବାରୁ ଦୂରେଇ ଦିଏ ।

ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଉଥିଲେ । ଏହି ଭଲ ପାଇବା ଖରାପ ନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା ଯେ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ, ତାହା ବୁଝିପାରୁ ନଥିଲେ ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ମଣିଷ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମକୁ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ।

ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ । ଗୀତାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାହା ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ବା ଅନ୍ୟକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଠିକ୍ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ଏକ ବିଶେଷ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧର ପରିସ୍ଥିତି ଥିଲା ।

ଆମ ଜୀବନରେ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି—ସ୍ନେହ ଓ ଭଲ ପାଇବା ରଖିବା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସମର୍ଥନ ନ କରିବା ।

୩ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାର ସ୍ୱାଧୀନତା ଦେଲେ !

ଗୀତାର ଶେଷ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ ।

ସେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ନିଜର ସମସ୍ତ ଉପଦେଶ ବୁଝାଇବା ପରେ କହିଲେ ଯେ ସେ ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କରି ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାମ କରନ୍ତୁ ।

ଏହାର ଅର୍ଥ କ’ଣ ?

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କେବଳ ଆଦେଶ ଦେଇ ଚାଲି ନଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦେଲେ, କାରଣ ବୁଝାଇଲେ ଏବଂ ବିଚାର କରିବାର ସୁଯୋଗ ଦେଲେ ।

ଏଥିରୁ ଆମେ ଶିଖିବା ଉଚିତ ଯେ କୌଣସି କଥା ଶୁଣି ସଙ୍ଗେ ସଙ୍ଗେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଆମେ ଭଲ ଭାବରେ ଶୁଣିବା, ବୁଝିବା ଓ ବିଚାର କରିବା ଦରକାର ।

ତା’ପରେ ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ ।

୪ । ଗୀତାର ଅତି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଲୋକ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗୀତାରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଛନ୍ତି—

“ସର୍ବଧର୍ମାନ୍ ପରିତ୍ୟଜ୍ୟ ମାମେକଂ ଶରଣଂ ବ୍ରଜ ।
ଅହଂ ତ୍ୱା ସର୍ବପାପେଭ୍ୟୋ ମୋକ୍ଷୟିଷ୍ୟାମି ମା ଶୁଚଃ ॥”

ଏହା ଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର ୬୬ତମ ଶ୍ଲୋକ ।

ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଆଶ୍ରୟ ଛାଡ଼ି ତାଙ୍କର ଶରଣ ନେବାକୁ କହୁଛନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଖ ନ କରିବାକୁ ଆଶ୍ୱାସନ ଦେଉଛନ୍ତି ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକକୁ ବୁଝିବା ସମୟରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମନେ ରଖିବା ଦରକାର । ଏହାର ଅର୍ଥ ସାଧାରଣ ନୈତିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବା ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା ନୁହେଁ । ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶରଣାଗତି ଓ ବିଶ୍ୱାସର ଶିକ୍ଷା ।

ମଣିଷ ନିଜର ଅହଂକାର, ଭୟ ଓ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱକୁ ଛାଡ଼ି ସତ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ।

୫ । ଅର୍ଜୁନ କ’ଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣିବା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଆଉ ପୂର୍ବ ପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିଲା ନାହିଁ ।

ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କହିଲେ—

“ନଷ୍ଟୋ ମୋହଃ ସ୍ମୃତିର୍ଲବ୍ଧା ତ୍ୱତ୍ପ୍ରସାଦାନ୍ମୟାଚ୍ୟୁତ ।
ସ୍ଥିତୋଽସ୍ମି ଗତସନ୍ଦେହଃ କରିଷ୍ୟେ ବଚନଂ ତବ ॥”

ଏହା ଗୀତାର ଅଷ୍ଟାଦଶ ଅଧ୍ୟାୟର ୭୩ତମ ଶ୍ଲୋକ ।

ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ—

“ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ! ଆପଣଙ୍କ କୃପାରୁ ମୋର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଛି । ମୁଁ ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ପୁଣି ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝାମଣା ପାଇଛି । ମୋର ସନ୍ଦେହ ଦୂର ହୋଇଛି । ଏବେ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ହୋଇଛି ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ କରିବି ।”

ଏହି ଉତ୍ତରରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଛି ।

ଆରମ୍ଭରେ ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିଲେ । ଶେଷରେ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲେ ।

୬ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନ କିପରି ବଦଳିଲା !

ପିଲାମାନେ ! ଧର, ଜଣେ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଏକ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ ଦିଆଗଲା । ସେ ଭୟ ପାଇଲା । ତାକୁ ଲାଗିଲା ଯେ ସେ ଉତ୍ତର ଦେଇପାରିବ ନାହିଁ ।

କିନ୍ତୁ ଶିକ୍ଷକ ତାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ବୁଝାଇଲେ । ଛାତ୍ରଟି ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବୁଝିଲା । ତା’ପରେ ତାର ଭୟ କମିଗଲା ଓ ସେ ଉତ୍ତର ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହୋଇଥିଲା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ କେବଳ ସାହସ ଦେଇ ନଥିଲେ । ସେ ତାଙ୍କୁ ପରିସ୍ଥିତିକୁ ବୁଝିବା, ଧର୍ମ ବିଚାର କରିବା ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବାର ଶିକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ ।

ଏଥିରୁ ଆମେ ଶିଖିବା ଯେ ଅଜ୍ଞାନରୁ ଭୟ ଜନ୍ମ ନେଇପାରେ । ଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଓ ବୁଝାମଣା ମିଳିଲେ ମଣିଷ ଅଧିକ ସାହସୀ ହୋଇପାରେ ।

୭ । ଗୀତା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର କଥା ନୁହେଁ !

ଗୀତାର ଉପଦେଶ କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦିଆଯାଇଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ କାମରେ ଲାଗେ ।

ଜଣେ ଛାତ୍ରଙ୍କ ପାଇଁ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ମନ ଦେଇ ପଢ଼ିବା ଓ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ।

ଜଣେ କର୍ମଚାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବରେ କାମ କରିବା ।

ଜଣେ ଅଭିଭାବକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବା ସହିତ ଠିକ୍ ରାସ୍ତା ଦେଖାଇବା ।

ଜଣେ ନାଗରିକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ଓ ଅନ୍ୟର ଅଧିକାରକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ।

ଆମ ଜୀବନରେ ଯେତେବେଳେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ନିଜକୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ—“ମୁଁ ଯାହା କରୁଛି, ତାହା ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଠିକ୍ କି ?”

୮ । ଗୀତାର ଶେଷ ଶିକ୍ଷାରୁ ଆମେ କ’ଣ ଶିଖିବା !

ଗୀତାର ଶେଷ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମକୁ କେତେକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା ଶିଖାଏ ।

ପ୍ରଥମେ — ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କର । କୌଣସି କଥା ନ ବୁଝି ତାହା ଉପରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନିଅ ନାହିଁ ।

ଦ୍ୱିତୀୟରେ — ନିଜ ମନକୁ ବୁଝ । ଭୟ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହ ଯେପରି ତୁମର ବିଚାରଶକ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ ନ କରେ ।

ତୃତୀୟରେ — ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଚିହ୍ନ । କେବଳ ନିଜ ସୁଖ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାମ କର ।

ଚତୁର୍ଥରେ — ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖ । କିନ୍ତୁ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବା ସହିତ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମଧ୍ୟ କର ।

ପଞ୍ଚମରେ — ଭୁଲ୍ ହେଲେ ସୁଧାର । ଭୁଲ୍‌କୁ ଲୁଚାଇବା ଅପେକ୍ଷା ତାହାକୁ ବୁଝି ସୁଧାରିବା ଅଧିକ ଭଲ ।

୯ । ସାରକଥା !

ପିଲାମାନେ ! ଗୀତାର ଆରମ୍ଭରେ ଅର୍ଜୁନ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ବୁଝାମଣା ନଥିଲା ।

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ବୁଝାଇଲେ । ଅର୍ଜୁନ ଶୁଣିଲେ, ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ ଓ ଶେଷରେ ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ ।

ତାଙ୍କର ମୋହ ଦୂର ହେଲା । ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ।

ଏହା ଆମକୁ ଏକ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ।

ଭୟ ଆସିଲେ ଜ୍ଞାନ ଖୋଜ ।
ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆସିଲେ ଭଲ ଭାବରେ ବିଚାର କର ।
ଭୁଲ୍ ଜଣାପଡ଼ିଲେ ତାହାକୁ ସୁଧାର ।
ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲ ।
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଛକୁ ହଟ ନାହିଁ ।

ଏହା ହେଉଛି ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବାର ଏକ ସରଳ ଉପାୟ ।

୧୦ । ଏବେ ଆମେ ଗୀତାର ଯାତ୍ରାକୁ ଆଗକୁ ନେବା !

ଗୀତାରେ ମୋଟ ୧୮ଟି ଅଧ୍ୟାୟ ଅଛି । ପ୍ରଚଳିତ ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାରେ ୭୦୦ଟି ଶ୍ଲୋକ ରହିଛି ।

ଏହି ଅଧ୍ୟାୟଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜୀବନର ଅନେକ ଗଭୀର କଥା ବୁଝାଇଛନ୍ତି ।

ଆମେ ଏହି ଧାରାବାହିକରେ ସେହି ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକୁ ସରଳ ଓଡ଼ିଆରେ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ ।

କିନ୍ତୁ ମନେ ରଖିବା ଦରକାର—ଗୀତାକୁ କେବଳ ପଢ଼ିବା ନୁହେଁ, ତାହାର ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝି ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ହିଁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।

ଭାଗ–୧୦୮ରେ ଜାରି ରହିବ — ଗୀତା ପଢ଼ିବାର ଫଳ : ମଣିଷ କିପରି ମନର ଶାନ୍ତି, ଠିକ୍ ବିଚାରଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ତମ ଜୀବନ ପାଇପାରିବ !