ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ !
ଭାଗ–୧୧୪ ଶ୍ରୀମଦ୍ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ — ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୨ ଠାରୁ ୧.୧୬ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ପଢ଼ିଲେ ଯେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ନିଜ ପକ୍ଷର ପ୍ରମୁଖ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ନାମ କହିବା ପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାକୁ କହିଥିଲେ । ଏବେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବା ପୂର୍ବରୁ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନିର ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସୁଛି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୨ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :
ତସ୍ୟ ସଞ୍ଜନୟନ୍ ହର୍ଷଂ କୁରୁବୃଦ୍ଧଃ ପିତାମହଃ ।
ସିଂହନାଦଂ ବିନଦ୍ୟୋଚ୍ଚୈଃ ଶଙ୍ଖଂ ଦଧ୍ମୌ ପ୍ରତାପବାନ୍ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
କୁରୁବଂଶର ବରିଷ୍ଠ ପିତାମହ ଭୀଷ୍ମ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ସାହ ସୃଷ୍ଟି କରିବା ପାଇଁ ସିଂହର ଗର୍ଜନ ପରି ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି ନିଜ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ।
ଏଠାରେ ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରେ କ’ଣ କୁହାଯାଇଛି ?
ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦରେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ମନରେ ଉତ୍ସାହ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲା ବୋଲି ଶ୍ଲୋକରେ କୁହାଯାଇଛି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୩ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :
ତତଃ ଶଙ୍ଖାଶ୍ଚ ଭେର୍ୟଶ୍ଚ ପଣବାନକଗୋମୁଖାଃ ।
ସହସୈବାଭ୍ୟହନ୍ୟନ୍ତ ସ ଶବ୍ଦସ୍ତୁମୁଲୋଽଭବତ୍ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ତା’ପରେ ଏକାସାଙ୍ଗରେ ଶଙ୍ଖ, ଭେରୀ, ପଣବ, ଆନକ ଓ ଗୋମୁଖ ଆଦି ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବାଜି ଉଠିଲା । ସେହି ଶବ୍ଦ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ହୋଇଥିଲା ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଭାବ !
ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ପରେ କୌରବ ସେନାରେ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ଏକାସାଙ୍ଗରେ ବାଜି ଉଠିଲା । ଯୁଦ୍ଧ ପୂର୍ବରୁ ଏହି ଶବ୍ଦ ସେନାର ପରିବେଶକୁ ଗମ୍ଭୀର ଓ ଉତ୍ତେଜନାପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲା ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୪ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :
ତତଃ ଶ୍ୱେତୈର୍ହୟୈର୍ୟୁକ୍ତେ ମହତି ସ୍ୟନ୍ଦନେ ସ୍ଥିତୌ ।
ମାଧବଃ ପାଣ୍ଡବଶ୍ଚୈବ ଦିବ୍ୟୌ ଶଙ୍ଖୌ ପ୍ରଦଧ୍ମତୁଃ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ତା’ପରେ ଧଳା ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଯୋଚା ହୋଇଥିବା ବିଶାଳ ରଥରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଓ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ନିଜ ଦିବ୍ୟ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ।
ଏଠାରେ “ମାଧବ” ବୋଲି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏବଂ “ପାଣ୍ଡବ” ବୋଲି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଇଛି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୫ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :
ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟଂ ହୃଷୀକେଶୋ ଦେବଦତ୍ତଂ ଧନଞ୍ଜୟଃ ।
ପୌଣ୍ଡ୍ରଂ ଦଧ୍ମୌ ମହାଶଙ୍ଖଂ ଭୀମକର୍ମା ବୃକୋଦରଃ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ ନାମକ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ । ଅର୍ଜୁନ ଦେବଦତ୍ତ ନାମକ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ । ଭୟଙ୍କର ପରାକ୍ରମୀ ଭୀମ ପୌଣ୍ଡ୍ର ନାମକ ବଡ଼ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ତିନୋଟି ଶଙ୍ଖର ନାମ ରହିଛି !
- ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ : ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶଙ୍ଖ ।
- ଦେବଦତ୍ତ : ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଶଙ୍ଖ ।
- ପୌଣ୍ଡ୍ର : ଭୀମଙ୍କ ଶଙ୍ଖ ।
ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ମୂଳ ଶ୍ଲୋକରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି ।
ଶ୍ଲୋକ ୧.୧୬ !
ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :
ଅନନ୍ତବିଜୟଂ ରାଜା କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।
ନକୁଲଃ ସହଦେବଶ୍ଚ ସୁଘୋଷମଣିପୁଷ୍ପକୌ ॥
ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :
ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅନନ୍ତବିଜୟ ନାମକ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ । ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ସୁଘୋଷ ଓ ମଣିପୁଷ୍ପକ ନାମକ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବଙ୍କ ଶଙ୍ଖର ନାମ କୁହାଯାଇଛି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକର ସାରକଥା !
ଭୀଷ୍ମ ପିତାମହ ପ୍ରଥମେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ । ତା’ପରେ କୌରବ ସେନାରେ ବିଭିନ୍ନ ବାଦ୍ୟଯନ୍ତ୍ର ବାଜିଲା । ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ, ଅର୍ଜୁନ, ଭୀମ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ନକୁଳ ଓ ସହଦେବ ନିଜ ନିଜ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ।
ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାରେ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରର ଦୃଶ୍ୟକୁ ଆମ ସାମ୍ନାରେ ରଖୁଛି । ଏପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧର ମୁଖ୍ୟ ଆଲୋଚନା ଆରମ୍ଭ ହୋଇନାହିଁ । ଆଗକୁ ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କ ଶଙ୍ଖଧ୍ୱନି ଓ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ ବର୍ଣ୍ଣନା ଆସିବ ।
ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା : ଏହି ଭାଗରେ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ ଲେଖାଯାଇଛି । ଏଗୁଡ଼ିକ ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକର ଓଡ଼ିଆ ଲିପ୍ୟନ୍ତର; ଏହା ଓଡ଼ିଆ ଭାଷାର ଅନୁବାଦ ନୁହେଁ । ଶ୍ଲୋକର ଅର୍ଥକୁ ଅଲଗା ଭାବେ ସରଳ ଓଡ଼ିଆରେ ଦିଆଯାଇଛି ।
ଭାଗ–୧୧୫ରେ ଜାରି ରହିବ — ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୧.୧୭ ଠାରୁ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ : ପାଣ୍ଡବ ପକ୍ଷର ଅନ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଶଙ୍ଖ ବଜାଇଲେ ଏବଂ ସେହି ଧ୍ୱନିରେ କୌରବମାନଙ୍କ ଉପରେ କ’ଣ ପ୍ରଭାବ ପଡ଼ିଲା !