ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ନେବାକୁ କହିଲେ !

ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ–୧୧୬

ଶ୍ରୀମଦ୍‌ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ — ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୦ ର ଶେଷ ଭାଗଠାରୁ ୧.୨୭ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ !

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।

ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ନେବାକୁ କହିଲେ !

ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ପଢ଼ିଲେ ଯେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାକୁ ଯାଉଥିବା ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ଧନୁ ଉଠାଇଥିଲେ । ଏବେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ନିଜ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ନେବାକୁ କହୁଛନ୍ତି । ଏହି ଘଟଣା ଗୀତାର ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟର ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଂଶ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୦ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଅଥ ବ୍ୟବସ୍ଥିତାନ୍ ଦୃଷ୍ଟ୍ୱା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରାନ୍ କପିଧ୍ୱଜଃ ।
ପ୍ରବୃତ୍ତେ ଶସ୍ତ୍ରସମ୍ପାତେ ଧନୁରୁଦ୍ୟମ୍ୟ ପାଣ୍ଡବଃ ॥
ହୃଷୀକେଶଂ ତଦା ବାକ୍ୟମିଦମାହ ମହୀପତେ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ହେ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ! ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେବାର ସମୟରେ ଅର୍ଜୁନ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଦେଖି ଧନୁ ଉଠାଇଲେ । ତା’ପରେ ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଏହି କଥା କହିଲେ ।

ଟିପ୍ପଣୀ : ଏହି ଅଂଶର ଶେଷ ପାଦଟି ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଛି । ତେଣୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ୧.୨୧ ଶ୍ଲୋକ ସହିତ ପଢ଼ିଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୧ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଅର୍ଜୁନ ଉବାଚ ।
ସେନୟୋରୁଭୟୋର୍ମଧ୍ୟେ ରଥଂ ସ୍ଥାପୟ ମେଽଚ୍ୟୁତ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ଅର୍ଜୁନ କହିଲେ — ହେ ଅଚ୍ୟୁତ ! ମୋର ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନାର ମଝିରେ ନେଇ ରଖନ୍ତୁ ।

ଏଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ “ଅଚ୍ୟୁତ” ବୋଲି ସମ୍ବୋଧନ କରିଛନ୍ତି । “ଅଚ୍ୟୁତ” ଶବ୍ଦର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିଏ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହା ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କର ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନାମ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୨ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଯାବଦେତାନ୍ନିରୀକ୍ଷେଽହଂ ଯୋଦ୍ଧୁକାମାନବସ୍ଥିତାନ୍ ।
କୈର୍ମୟା ସହ ଯୋଦ୍ଧବ୍ୟମସ୍ମିନ୍ ରଣସମୁଦ୍ୟମେ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ମୁଁ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି ଏଠାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ଏହି ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ଦେଖି ନାହିଁ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ରଥକୁ ଏଠାରେ ରଖନ୍ତୁ । ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋତେ କେଉଁ କେଉଁ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ଲଢ଼ିବାକୁ ହେବ, ମୁଁ ତାହା ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।

ଅର୍ଜୁନଙ୍କ କଥାର ଅର୍ଥ !

ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ କେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି, ତାହା ନିଜ ଆଖିରେ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି । ସେ କେବଳ ଦୂରରୁ ସେନାର ଆକାର ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁନାହାନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଲଢ଼ିବାକୁ ହେବ, ସେମାନଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୩ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଯୋତ୍ସ୍ୟମାନାନବେକ୍ଷେଽହଂ ଯ ଏତେଽତ୍ର ସମାଗତାଃ ।
ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ୟ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେର୍ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରିୟଚିକୀର୍ଷବଃ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ଯେଉଁମାନେ ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଛନ୍ତି, ସେହି ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛି ।

ଏଠାରେ ମୂଳ ପାଠ ଓ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ !

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ “ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧି” ବୋଲି କହିଛନ୍ତି । ଏହା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉକ୍ତିର ଅଂଶ । ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ପକ୍ଷରେ ଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବା ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଅର୍ଜୁନ କହୁଛନ୍ତି ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନର ସମସ୍ତ ଭାବନା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇନାହିଁ । ସେ ଏବେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୪ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ସଞ୍ଜୟ ଉବାଚ ।
ଏବମୁକ୍ତୋ ହୃଷୀକେଶୋ ଗୁଡାକେଶେନ ଭାରତ ।
ସେନୟୋରୁଭୟୋର୍ମଧ୍ୟେ ସ୍ଥାପୟିତ୍ୱା ରଥୋତ୍ତମମ୍ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ସଞ୍ଜୟ କହିଲେ — ହେ ଭରତବଂଶୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ! ଅର୍ଜୁନ ଏପରି କହିବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦୁଇ ସେନାର ମଝିରେ ସେହି ଉତ୍ତମ ରଥକୁ ନେଇ ରଖିଲେ ।

ଏଠାରେ “ହୃଷୀକେଶ” ହେଉଛି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏକ ନାମ । “ଗୁଡାକେଶ” ବୋଲି ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଯାଇଛି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୫ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣପ୍ରମୁଖତଃ ସର୍ବେଷାଂ ଚ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍ ।
ଉବାଚ ପାର୍ଥ ପଶ୍ୟୈତାନ୍ ସମବେତାନ୍ କୁରୂନିତି ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ରଥକୁ ରଖି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ — ହେ ପାର୍ଥ ! ଏଠାରେ ଏକାଠି ହୋଇଥିବା କୁରୁବଂଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଦେଖ ।

ଏହି ଘଟଣା କାହିଁକି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ?

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ । ସେଠାରୁ ଅର୍ଜୁନ ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅନ୍ୟ କୁରୁବଂଶୀୟ ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ।

ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଆଗକୁ ଯେଉଁ ଭାବନାତ୍ମକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସୃଷ୍ଟି କରିବ, ତାହାର ପୃଷ୍ଠଭୂମି ଏଠାରେ ତିଆରି ହେଉଛି ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୬ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ତତ୍ରାପଶ୍ୟତ୍ ସ୍ଥିତାନ୍ ପାର୍ଥଃ ପିତୃନଥ ପିତାମହାନ୍ ।
ଆଚାର୍ଯ୍ୟାନ୍ ମାତୁଲାନ୍ ଭ୍ରାତୃନ୍ ପୁତ୍ରାନ୍ ପୌତ୍ରାନ୍ ସଖୀଂସ୍ତଥା ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ସେଠାରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ ଠିଆ ହୋଇଥିବା ପିତୃତୁଲ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତି, ପିତାମହ, ଗୁରୁ, ମାମୁ, ଭାଇ, ପୁଅ, ନାତି ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନ ଯେଉଁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ପାରିବାରିକ ଓ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସମ୍ପର୍କ ଥିଲା । ତେଣୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ର ତାଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଦୁଇଟି ସେନାର ମୁକାବିଲା ନଥିଲା; ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ଗୁରୁଜନ ଓ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଥିଲେ ।

ଶ୍ଲୋକ ୧.୨୭ !

ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ — ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ :

ଶ୍ୱଶୁରାନ୍ ସୁହୃଦଶ୍ଚୈବ ସେନୟୋରୁଭୟୋରପି ।
ତାନ୍ ସମୀକ୍ଷ୍ୟ ସ କୌନ୍ତେୟଃ ସର୍ବାନ୍ ବନ୍ଧୂନବସ୍ଥିତାନ୍ ॥
କୃପୟା ପରୟାବିଷ୍ଟୋ ବିଷୀଦନ୍ନିଦମବ୍ରବୀତ୍ ॥

ସରଳ ଓଡ଼ିଆ ଅର୍ଥ :

ଅର୍ଜୁନ ଦୁଇ ସେନାରେ ନିଜ ଶ୍ୱଶୁର ଓ ହିତାକାଂକ୍ଷୀ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ । ଏପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଆତ୍ମୀୟଙ୍କୁ ଦେଖି କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅର୍ଜୁନ ଗଭୀର କରୁଣାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଲେ ଓ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଏହି କଥା କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ ।

ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି । ସେ ଯେଉଁମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜର ଗୁରୁଜନ, ଆତ୍ମୀୟ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଏହା ତାଙ୍କ ମନରେ କରୁଣା ଓ ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି କଲା ।

ଏହି ଭାଗର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା !

ଏହି ଭାଗରେ ଆମେ ଦେଖିଲେ ଯେ ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଥମେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ସାମ୍ନାରେ କେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହିଁଲେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ରଥକୁ ଦୁଇ ସେନା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ । ଅର୍ଜୁନ ସେଠାରେ ନିଜ ଗୁରୁଜନ, ପିତାମହ, ଭାଇ, ପୁଅ, ନାତି ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ । ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ତାଙ୍କ ମନରେ ଗଭୀର କରୁଣା ଓ ଦୁଃଖ ସୃଷ୍ଟି କଲା ।

ଏଠାରେ ଆମେ ଏକ କଥା ମନେ ରଖିବା ଉଚିତ — ଗୀତାର ମୂଳ ପାଠରେ ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅଛି । ଏହାକୁ ଆଧାର କରି ମଣିଷର ମନରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଆତ୍ମୀୟତା ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ହୋଇପାରେ, ସେ ବିଷୟରେ ଆମେ ଚିନ୍ତା କରିପାରିବା । ଏହି ଶେଷ କଥାଟି ହେଉଛି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରୁ ମିଳୁଥିବା ଏକ ଆଧୁନିକ ଚିନ୍ତନ; ଏହା ଶ୍ଲୋକର ସିଧାସଳଖ ଉଦ୍ଧୃତି ନୁହେଁ ।

ଭାଗ–୧୧୭ରେ ଜାରି ରହିବ — ଅର୍ଜୁନ କାହିଁକି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ? ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖି ସେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ କ’ଣ କହିଲେ !