ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ – ଧ୍ୟାନଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୫୦ !
୧. ଯୋଗସାଧନାରେ ଅତ୍ୟଧିକତା ଉଚିତ ନୁହେଁ !
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯୋଗସାଧନା କରିବା ପାଇଁ ଜୀବନରେ ସନ୍ତୁଳନ ରହିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଏ, ସେ ଧ୍ୟାନରେ ସ୍ଥିର ରହିପାରେ ନାହିଁ । ସେହିପରି ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ବହୁତ କମ୍ ଖାଏ, ତାଙ୍କ ଶରୀର ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପାରେ ଏବଂ ମନ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । ତେଣୁ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ସଂଯମ ଓ ନିୟମିତତା ରହିବା ଦରକାର ।
୧. ନିଦ୍ରା ଓ ଜାଗରଣରେ ସନ୍ତୁଳନ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋଇଥାଏ କିମ୍ବା ଆବଶ୍ୟକତାଠାରୁ ବହୁତ କମ୍ ଶୋଇଥାଏ, ସେ ଯୋଗସାଧନାରେ ସଫଳ ହେବା କଷ୍ଟକର । ଶରୀରକୁ ଯେତିକି ବିଶ୍ରାମ ଆବଶ୍ୟକ, ସେତିକି ଦେବା ଉଚିତ । ନିଦ୍ରା ଶରୀର ଓ ମନକୁ ସତେଜ କରେ । କିନ୍ତୁ ଅଳସୁଆପଣ ଓ ଅନିୟମିତ ଜୀବନ ମଣିଷକୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ଦିଏ । ତେଣୁ ଜାଗରଣ ଓ ନିଦ୍ରା ଉଭୟରେ ଉପଯୁକ୍ତ ସନ୍ତୁଳନ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ନିୟମିତତା !
ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯୋଗ କେବଳ ଧ୍ୟାନ କରିବା ସମୟରେ ଅଭ୍ୟାସ କରିବାର ବିଷୟ ନୁହେଁ । ଖାଇବା, ଶୋଇବା, କାମ କରିବା ଓ ବିଶ୍ରାମ ନେବା ଭଳି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୈନନ୍ଦିନ କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିୟମିତତା ରହିବା ଦରକାର । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ଜୀବନକୁ ଶୃଙ୍ଖଳିତ କରିପାରେ, ସେ ନିଜ ମନକୁ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ । ଏପରି ସନ୍ତୁଳିତ ଜୀବନ ହିଁ ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଉପଯୁକ୍ତ ଆଧାର ।
୧. ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତିର ମାର୍ଗ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ଖାଦ୍ୟ, ନିଦ୍ରା ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସଂଯମ ରଖି ନିୟମିତ ଧ୍ୟାନ କରେ, ସେ ଧୀରେ ଧୀରେ ମନର ଅଶାନ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ । ଜୀବନରେ ଅନେକ ସମସ୍ୟା ଆସିଥାଏ । କିନ୍ତୁ ଶାନ୍ତ ଓ ସ୍ଥିର ମନ ଥିଲେ ମଣିଷ ସେହି ସମସ୍ୟାଗୁଡ଼ିକର ସମାଧାନ ବିବେକର ସହିତ କରିପାରେ । ଏହିପରି ଯୋଗ ମଣିଷକୁ ଦୁଃଖ ଓ ମାନସିକ ଅସ୍ଥିରତାରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ମାର୍ଗ ଦେଖାଏ ।
୧. ଦୀପଶିଖା ପରି ସ୍ଥିର ମନ !
ଭଗବାନ ଧ୍ୟାନରେ ଏକାଗ୍ର ମନର ଅବସ୍ଥା ବୁଝାଇବା ପାଇଁ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଲେ । ଯେପରି ବାୟୁ ନଥିବା ସ୍ଥାନରେ ଦୀପର ଶିଖା ସ୍ଥିର ଭାବରେ ଜଳିଥାଏ, ସେହିପରି ଧ୍ୟାନରେ ନିମଗ୍ନ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ମଧ୍ୟ ସ୍ଥିର ରହେ । ସାଧାରଣ ମଣିଷର ମନ ଅନେକ ଚିନ୍ତା, ଇଚ୍ଛା ଓ ଆକର୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ନିୟମିତ ଧ୍ୟାନ ଓ ଆତ୍ମସଂଯମ ଦ୍ୱାରା ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଏପରି ସ୍ଥିରତା ଲାଭ କରିପାରେ ।
୧. ମନର ଗଭୀର ଶାନ୍ତି !
ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ବାହାର ଜଗତର ଆକର୍ଷଣରୁ ଦୂରେଇ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସେ ଏକ ଅଲୌକିକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସୁଖ ପରି ନୁହେଁ । ଏହା ମନର ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଓ ଆତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତିରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଯୋଗୀ ନିଜର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି । ସେ ବାହାର ଜଗତର ସୁଖ ଉପରେ ନିଜର ସମସ୍ତ ନିର୍ଭରତା ରଖନ୍ତି ନାହିଁ ।
୧. ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସୀମା ବାହାରେ ଥିବା ଆନନ୍ଦ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଗଭୀର ଧ୍ୟାନରେ ଯୋଗୀ ଏପରି ଏକ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଯାହାକୁ ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ମାପିହେବ ନାହିଁ । ଏହା ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭବ କରାଯାଉଥିବା ଏକ ଆତ୍ମିକ ସୁଖ । ଏହି ଅନୁଭୂତି ଲାଭ କରିଥିବା ଯୋଗୀ ନିଜର ଅନ୍ତରରେ ଗଭୀର ସନ୍ତୋଷ ପାଆନ୍ତି । ସେ ବୁଝିପାରନ୍ତି ଯେ, ପ୍ରକୃତ ଆନନ୍ଦ କେବଳ ବାହାର ଜଗତର ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତିରୁ ମିଳେ ନାହିଁ ।
୧. ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ଓ ଦୁଃଖରେ ଅବିଚଳିତ ରହିବା !
ଏହି ଆତ୍ମିକ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ କରିଥିବା ଯୋଗୀ ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଲାଭ ଆଉ କିଛି ନାହିଁ ବୋଲି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଜୀବନରେ କୌଣସି ବଡ଼ ବିପଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସହଜରେ ନିଜର ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ସେ ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ ନୁହେଁ; ବରଂ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଶାନ୍ତିକୁ ରକ୍ଷା କରିବାର ଶକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି । ଏହା ହେଉଛି ଯୋଗସାଧନାର ଏକ ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥା ।
୧. ଦୁଃଖର ସଂଯୋଗରୁ ବିଚ୍ଛେଦ ହିଁ ଯୋଗ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶେଷରେ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଦୁଃଖ ସହିତ ମଣିଷର ଯେଉଁ ଅନାବଶ୍ୟକ ମାନସିକ ବନ୍ଧନ ସୃଷ୍ଟି ହୁଏ, ତାହାରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା ହିଁ ଯୋଗର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ୟ । ଏହି ଯୋଗକୁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ । ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିରାଶ ନ ହୋଇ ପୁଣି ତାହାକୁ ଧ୍ୟାନରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଦରକାର । ଏହି ଉପଦେଶ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ, ସତ୍ୟ ଶାନ୍ତି ବାହାରେ ନୁହେଁ, ମଣିଷର ନିଜ ଅନ୍ତରରେ ରହିଛି ।

