ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ – ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୫୫ !
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନୂତନ ଉପଦେଶ !
ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଉପଦେଶ ଶେଷ କରିବା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ବିଷୟ ବୁଝାଇବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ସେ କହିଲେ, ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ତୁମେ ମୋ ଉପରେ ମନ ରଖି ଏବଂ ମୋର ଆଶ୍ରୟ ଗ୍ରହଣ କରି ଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ କର । ଏପରି ଭାବରେ ମୋତେ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ତୁମେ ମୋ ବିଷୟରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତି ପାଇପାରିବ ।
୧. କେବଳ ପୁସ୍ତକୀୟ ଜ୍ଞାନ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା, ପଢ଼ିବା ଓ ଆଲୋଚନା କରିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ଆରମ୍ଭ । କିନ୍ତୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ନିଜ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରିବା ହେଉଛି ତାହାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅବସ୍ଥା । ମନୁଷ୍ୟ ଯେପରି ଅଗ୍ନି ବିଷୟରେ ପଢ଼ି ତାହାର ଗୁଣ ଜାଣିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିର ଉଷ୍ମତା ଅନୁଭବ କରିବା ପାଇଁ ତାହାର ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ପଡ଼େ, ସେହିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ବିଷୟରେ ଜାଣିବା ସହିତ ତାଙ୍କୁ ହୃଦୟରେ ଅନୁଭବ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଏହି ଜ୍ଞାନର ଦୁର୍ଲଭତା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ଅସଂଖ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅଳ୍ପ କେତେକ ଲୋକ ଜୀବନର ପ୍ରକୃତ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ସେହି ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ ଅତି ଅଳ୍ପ ଲୋକ ତତ୍ତ୍ୱର ସହିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ କେବଳ ବୁଦ୍ଧି ନୁହେଁ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ନିଷ୍ଠା, ମନର ପବିତ୍ରତା ଓ ନିରନ୍ତର ସାଧନା ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଅପରା ପ୍ରକୃତି !
ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ପ୍ରକୃତି ବିଷୟରେ ବୁଝାଇଲେ । ସେ କହିଲେ ଯେ, ଏହି ଜଗତରେ ଆମେ ଯାହା ଦେଖୁଛୁ, ତାହାର ମୂଳରେ ଆଠ ପ୍ରକାରର ପ୍ରକୃତି ରହିଛି । ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଲା ମାଟି, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର । ଏହି ଆଠଟି ତତ୍ତ୍ୱ ମିଶି ଜଗତର ଜଡ଼ ପ୍ରକୃତି ଗଠନ କରିଛି । ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର ଓ ବାହ୍ୟ ଜଗତର ଅନେକ ରୂପ ଏହି ପ୍ରକୃତି ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ ।
୧. ପରା ପ୍ରକୃତିର ପରିଚୟ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହା ପରେ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ । ଏହି ଜଡ଼ ପ୍ରକୃତିଠାରୁ ଅଲଗା ଆଉ ଏକ ଉଚ୍ଚତର ପ୍ରକୃତି ରହିଛି । ତାହା ହେଉଛି ଜୀବଶକ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ ଓ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜୀବନ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ଜଡ଼ ଶରୀର ନିଜେ ନିଜେ ଚାଲିପାରେ ନାହିଁ । ଜୀବନର ଚେତନା ତାହାକୁ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମ କରେ । ଏହି ଜୀବଶକ୍ତିକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ନିଜର ଉଚ୍ଚତର ପ୍ରକୃତି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ।
୧. ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଆଧାର !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଏହି ଜଡ଼ ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବଶକ୍ତି ଉଭୟ ତାଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପୃକ୍ତ । ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକୃତିରୁ ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟିର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୋଇଛି । ଜଗତର ସମସ୍ତ ଜୀବ ଓ ଜଡ଼ ବସ୍ତୁ ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅଂଶ । ତେଣୁ ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ସେତେବେଳେ ତାକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ଉପସ୍ଥିତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ହୁଏ ।
୧. ସୃଷ୍ଟି ଈଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଅଲଗା ନୁହେଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଆଧାର ସେ ନିଜେ । ଯେପରି ଏକ ସୂତାରେ ମାଳାର ମଣିଗୁଡ଼ିକ ଗୁନ୍ଥା ହୋଇ ରହିଥାଏ, ସେହିପରି ସମଗ୍ର ଜଗତ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ରହିଛି । ମଣିଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ ସୂତା ସବୁବେଳେ ଆଖିରେ ପଡ଼େ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସୂତା ନ ଥିଲେ ମାଳା ରହିପାରିବ ନାହିଁ । ସେହିପରି ଈଶ୍ୱର ସବୁଠାରେ ଆଧାର ରୂପେ ରହିଛନ୍ତି, ଯଦିଓ ମନୁଷ୍ୟ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ଅର୍ଥ !
ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ବୁଝିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଯେ, ଈଶ୍ୱର କେବଳ ମନ୍ଦିର କିମ୍ବା ପୂଜାସ୍ଥଳରେ ସୀମିତ ନୁହନ୍ତି । ସମଗ୍ର ସୃଷ୍ଟି ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳ । ମନୁଷ୍ୟର ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଶରୀର ଓ ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ଏହି ବିଶାଳ ସୃଷ୍ଟିର ଅଂଶ । ତେଣୁ ନିଜକୁ ସମଗ୍ର ଜଗତଠାରୁ ଅଲଗା ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଓ ସମ୍ମାନ ରଖିବା ହେଉଛି ଏହି ଜ୍ଞାନର ଏକ ପ୍ରମୁଖ ଶିକ୍ଷା ।
୧. ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ ଯୋଗର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷା !
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ପ୍ରଥମ ଅଂଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିକୁ ମଧ୍ୟ ବୁଝିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଜଡ଼ ପ୍ରକୃତି ଓ ଜୀବଶକ୍ତି ଉଭୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି । ଏହି ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଅହଂକାରରୁ ଦୂରେଇ ନମ୍ରତା ଓ ଭକ୍ତିର ପଥରେ ନେଇଯାଏ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ଗ୍ରହଣ କରେ, ସେ ସୃଷ୍ଟିକୁ ନୂଆ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିବାକୁ ଶିଖେ ।

