ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଷଷ୍ଠ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ – ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଉପସଂହାର !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୫୪ !
୧. ଯୋଗୀଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯୋଗର ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସହିତ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ । ଏପରି ଯୋଗୀ କେବଳ ନିଜର ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେଉଥିବା ତପସ୍ୱୀଙ୍କଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । କାରଣ ପ୍ରକୃତ ତପସ୍ୟା କେବଳ ଶରୀରର କଷ୍ଟ ସହିବା ନୁହେଁ, ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର କରିବା ମଧ୍ୟ ଅଟେ ।
୧. କେବଳ ଜ୍ଞାନ ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ । ଜ୍ଞାନକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ମନୁଷ୍ୟ ଯାହା ଶିଖେ, ତାହାକୁ ଆଚରଣରେ ଦେଖାଇବା ଉଚିତ । ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା, ସତ୍ୟ, ନମ୍ରତା ଓ ସେବାଭାବ ରଖିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ପ୍ରକୃତ ପରିଚୟ ।
୧. କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ନ ରଖିବା !
ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ସେହି କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଫଳ ଭଲ ହେଲେ ଅହଂକାର କରିବା ନାହିଁ ଏବଂ ଫଳ ମନମୁତାବକ ନ ହେଲେ ନିରାଶ ହେବା ନାହିଁ । ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କର୍ମ କରିବା ଏବଂ ତାହାର ଫଳକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ହେଉଛି ଯୋଗର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ।
୧. ଭକ୍ତି ଓ ଧ୍ୟାନର ସମ୍ପର୍କ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯୋଗର ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ରହସ୍ୟ ବୁଝାଇଲେ । ଧ୍ୟାନ କେବଳ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ବସିବା ନୁହେଁ । ଧ୍ୟାନ ସମୟରେ ମନକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ । ମନ ଯେତେବେଳେ ସଂସାରର ଅସ୍ଥାୟୀ ଆକର୍ଷଣରୁ ଦୂରେଇ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଲୀନ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଅନ୍ତରରେ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରେ ।
୧. ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସ !
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ମନକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଟଳ ବିଶ୍ୱାସ ରଖେ ଏବଂ ନିୟମିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେ ପ୍ରକୃତ ଯୋଗର ନିକଟତର ହୁଏ । ଏପରି ଭକ୍ତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ନୁହେଁ, ନିଜ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସ୍ମରଣ କରେ ।
୧. ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଗୁରୁତ୍ୱ !
ଶ୍ରଦ୍ଧା ବିନା ଭକ୍ତି ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ ନାହିଁ । କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଚାର-ବିଚାର କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ମନରେ ନିଷ୍କପଟ ବିଶ୍ୱାସ, ପ୍ରେମ ଓ ସମର୍ପଣ ରହିବା ଦରକାର । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଜନା କରେ, ତାଙ୍କ ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ ପବିତ୍ର ହୁଏ । ତାଙ୍କ ମନରୁ ଅହଂକାର, ଈର୍ଷା ଓ ଘୃଣା ଦୂର ହେବାକୁ ଲାଗେ ।
୧. ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଗୀ କିଏ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଶେଷରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଯୋଗୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସେହି ଯୋଗୀ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଯିଏ ଅନ୍ତରରୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଭକ୍ତି ରଖି ତାଙ୍କୁ ନିରନ୍ତର ସ୍ମରଣ କରେ । ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବଳ ଧ୍ୟାନର କୌଶଳ ନୁହେଁ, ଧ୍ୟାନର ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଇଛନ୍ତି । ସେହି ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ମନର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ସ୍ଥାପନ ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା !
ଏହି ଉପଦେଶ ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଜୁନ ବୁଝିପାରିଲେ ଯେ, ଯୋଗର ଅର୍ଥ କେବଳ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଧ୍ୟାନ କରିବା ନୁହେଁ । ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ରହି ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଯୋଗୀ ହୋଇପାରେ । ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା, ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଭାବ ରଖିବା ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ରଖିବା ହେଉଛି ଯୋଗୀ ଜୀବନର ମୂଳ ଆଧାର ।
୧. ଧ୍ୟାନଯୋଗ ଅଧ୍ୟାୟର ଉପସଂହାର !
ଏହିପରି ଭାବରେ ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧ୍ୟାନଯୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ମାର୍ଗ ବୁଝାଇଲେ । ମନୁଷ୍ୟ କିପରି ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବ, କିପରି ଧ୍ୟାନ କରିବ, କିପରି ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସମଭାବ ରଖିବ ଏବଂ କିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜକୁ ସମର୍ପଣ କରିବ, ତାହା ଏହି ଅଧ୍ୟାୟର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା । ଏହାର ସାରକଥା ହେଉଛି—ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କର, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଲ ପାଅ ଏବଂ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର ।

