ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଷଷ୍ଠ ଅଧ୍ୟାୟ – ଧ୍ୟାନଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୫୨ !
୧. ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପର ଆବଶ୍ୟକତା !
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଅଭ୍ୟାସ ଜାରି ରଖିବା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରିବାକୁ କହିଲେ । ମନରେ ଉଠୁଥିବା ଅନାବଶ୍ୟକ ଇଚ୍ଛା ଓ କାମନାକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକ ମଣିଷକୁ ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ଆଡ଼କୁ ଆକର୍ଷିତ କରନ୍ତି । ତେଣୁ ବିବେକ ଓ ଦୃଢ଼ ମନୋବଳ ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦରକାର । ଯୋଗସାଧନାରେ ସଫଳତା ପାଇଁ ମଣିଷକୁ ନିଜ ମନର ଇଚ୍ଛାଗୁଡ଼ିକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ଦାସ ନ ହେବା ଶିଖିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
୧. ମନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ମନକୁ ଏକାଥରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତ କରିବା ସହଜ ନୁହେଁ । ତେଣୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ମନକୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଧ୍ୟାନରେ ନିୟୋଜିତ କରିବା ଉଚିତ । ବୁଦ୍ଧିର ସାହାଯ୍ୟରେ ମନକୁ ଠିକ୍ ଦିଗ ଦେଖାଇବା ଦରକାର । ମନ ଯେତେବେଳେ ବାହାର ଜଗତର ବିଷୟ ଆଡ଼କୁ ଦୌଡ଼ିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାକୁ ପୁଣି ଆତ୍ମଚିନ୍ତନ ଓ ଭଗବତ୍ଚିନ୍ତା ଆଡ଼କୁ ଫେରାଇ ଆଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଆତ୍ମାରେ ମନର ସ୍ଥିରତା !
ଯେତେବେଳେ ମନ ବାହାର ବିଷୟରୁ ଦୂରେଇ ଆତ୍ମାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ଗଭୀର ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମନରେ ଅନାବଶ୍ୟକ ଇଚ୍ଛା ଓ ଚିନ୍ତାର ପ୍ରଭାବ କମିଯାଏ । ସେ ନିଜ ଅନ୍ତରରେ ଏକ ପ୍ରକାର ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ସନ୍ତୋଷ ବାହାର ଜଗତର କୌଣସି ବସ୍ତୁ କିମ୍ବା ପ୍ରଶଂସା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ । ଏହା ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଓ ମନର ସ୍ଥିରତାରୁ ଜନ୍ମ ନିଏ ।
୧. ଅନ୍ତରରେ ଅନୁଭୂତ ହେଉଥିବା ଆନନ୍ଦ !
ଭଗବାନ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନ ଶାନ୍ତ ଓ ଆସକ୍ତିମୁକ୍ତ ହୋଇଥାଏ, ସେ ନିଜ ଅନ୍ତରରେ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି । ଏହି ଆନନ୍ଦ ସାଧାରଣ ସୁଖ ପରି ଅସ୍ଥାୟୀ ନୁହେଁ । ଏହା ଆତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତିରୁ ମିଳିଥାଏ । ଏପରି ଯୋଗୀଙ୍କ ମନରେ ଲୋଭ, ଈର୍ଷା ଓ ଅହଂକାରର ପ୍ରଭାବ କମିଯାଏ । ସେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ଅଧିକ ପବିତ୍ର ଓ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି ।
୧. ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଦର୍ଶନ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହାପରେ ଯୋଗୀଙ୍କ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅବସ୍ଥା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ଆତ୍ମିକ ସତ୍ତାକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଶିଖେ । ସେ ବୁଝିପାରେ ଯେ, ସମସ୍ତ ଜୀବ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଅଂଶ । ତେଣୁ କାହାକୁ ଘୃଣା କରିବା, ଅନ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିବା କିମ୍ବା ନିଜକୁ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଉଚ୍ଚ ଭାବିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।
୧. ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନିଜକୁ ଦେଖିବା !
ଭଗବାନ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଥିବା ଯୋଗୀ ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖକୁ ନିଜର ଅନୁଭୂତି ସହିତ ଯୋଡ଼ି ଦେଖନ୍ତି । ଯେପରି ନିଜକୁ କେହି କଷ୍ଟ ଦେଲେ ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଲାଗେ, ସେହିପରି ଅନ୍ୟ ଜୀବଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଅନୁଚିତ ବୋଲି ସେ ବୁଝନ୍ତି । ଏହି ଭାବନାରୁ ଦୟା, କରୁଣା ଓ ସହାନୁଭୂତି ଜନ୍ମ ନିଏ । ଏପରି ମଣିଷ କେବଳ ନିଜର ସୁଖ ପାଇଁ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବନ୍ତି ।
୧. ଭଗବାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆହୁରି ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯେଉଁ ଭକ୍ତ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ଭାବରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ସେ କେବେ ଭଗବାନଙ୍କଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ତାଙ୍କର ଭକ୍ତି କେବଳ ପୂଜା କିମ୍ବା ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ସୀମିତ ରହେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କର ଆଚରଣ, ଚିନ୍ତା ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଏ ।
୧. ସମଦୃଷ୍ଟି ଓ ସମାନ ଭାବନା !
ଏପରି ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି । ସେ ଧନୀ ଓ ଗରିବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୁର୍ବଳ, ନିଜ ଲୋକ ଓ ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମିକ ମୂଲ୍ୟର ଭେଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ସମସ୍ତଙ୍କ ଆଚରଣ ଏକାପରି ବୋଲି ନୁହେଁ । ବରଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ମନରେ ମାନବିକତା, ନ୍ୟାୟ ଓ କରୁଣା ରଖିବା ହେଉଛି ଏହି ସମଦୃଷ୍ଟିର ମୂଳ ଶିକ୍ଷା ।
୧. ଅନ୍ୟର ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ନିଜର ଭାବିବା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧ୍ୟାନଯୋଗର ଏହି ଅଂଶରେ କହିଲେ ଯେ, ପ୍ରକୃତ ଯୋଗୀ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖକୁ ନିଜ ଜୀବନର ଅନୁଭୂତି ପରି ବୁଝିବାକୁ ଶିଖନ୍ତି । ଏହି ଭାବନା ମଣିଷକୁ ସ୍ୱାର୍ଥପରତାରୁ ଦୂରେଇ ନେଇ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଯେଉଁ ମଣିଷ ଅନ୍ୟର କଷ୍ଟକୁ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଅନ୍ୟକୁ ଅନାବଶ୍ୟକ ଦୁଃଖ ଦେବାରୁ ନିଜକୁ ଦୂରେଇ ରଖେ । ଏହିପରି ଧ୍ୟାନଯୋଗ କେବଳ ନିଜର ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ନୁହେଁ, ସମଗ୍ର ଜଗତ ପ୍ରତି ପ୍ରେମ, କରୁଣା ଓ ସମଭାବନା ଜାଗ୍ରତ କରିବାର ମାର୍ଗ ମଧ୍ୟ ଅଟେ ।

