ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ-୧୩୧.
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ — ଆସକ୍ତିରହିତ କର୍ମ, ଅହଙ୍କାରର ତ୍ୟାଗ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି କିପରି କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ଜାଣିଲେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ କାମ କରିବା ଉଚିତ । ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ କର୍ମ କରିବାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କିପରି ପାର୍ଥକ୍ୟ ରହିଛି । ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ସମୟରେ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ, ଲାଭ ଓ ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ କାମ କରେ । କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ସହିତ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳକୁ ମଧ୍ୟ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ନିଜର ଉନ୍ନତି ନୁହେଁ, ବରଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉନ୍ନତିର ପଥ ଦେଖାଇବା ।
୧. ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କର୍ମ କରିବା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୨୫ ଶ୍ଲୋକରେ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ସକ୍ତାଃ କର୍ମଣ୍ୟବିଦ୍ୱାଂସୋ ଯଥା କୁର୍ବନ୍ତି ଭାରତ ।
କୁର୍ୟାଦ୍ୱିଦ୍ୱାଂସ୍ତଥାସକ୍ତଶ୍ଚିକୀର୍ଷୁର୍ଲୋକସଂଗ୍ରହମ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯେପରି ସାଧାରଣ ଲୋକ ନିଜ କାମରେ ଆସକ୍ତ ହୋଇ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ମଧ୍ୟ କର୍ମ କରିବା ଉଚିତ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ଲୋକମଙ୍ଗଳ । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ କେବଳ ଦରମା ପାଇଁ ପଢ଼ାଇବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କ ଭବିଷ୍ୟତ ଗଢ଼ିବାକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଭାବିଲେ ତାଙ୍କ କାମ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, କାମ ଛାଡ଼ିଦେବା ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥର ସୀମା ଅତିକ୍ରମ କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବା ।
୧. ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ହତୋତ୍ସାହିତ ନ କରିବା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୨୬ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ନ ବୁଦ୍ଧିଭେଦଂ ଜନୟେଦଜ୍ଞାନାଂ କର୍ମସଙ୍ଗିନାମ୍ ।
ଜୋଷୟେତ୍ ସର୍ବକର୍ମାଣି ବିଦ୍ୱାନ୍ୟୁକ୍ତଃ ସମାଚରନ୍ ॥
ଏହାର ଭାବ ହେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ନିଜ କର୍ମ ଓ ସାଂସାରିକ ଦାୟିତ୍ୱରେ ଆସକ୍ତ, ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ହଠାତ୍ ଭ୍ରମ ସୃଷ୍ଟି କରି ସେମାନଙ୍କୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ଦୂରେଇ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜେ ଠିକ୍ ପଥରେ ଚାଲି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ କର୍ମ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦେବା ଉଚିତ । ଧରାଯାଉ, ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜ ପରିବାରର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରୁଛନ୍ତି । ତାଙ୍କୁ ସାଂସାରିକ ଦାୟିତ୍ୱ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ କହିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ, ତାଙ୍କୁ ସଚ୍ଚୋଟତା, ନିଷ୍ଠା ଓ ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ଭାବରେ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବା ଅଧିକ ଉଚିତ । ଉପଦେଶଠାରୁ ନିଜ ଆଚରଣର ପ୍ରଭାବ ଅନେକ ସମୟରେ ଅଧିକ ହୋଇଥାଏ ।
୧. ଅହଙ୍କାର ମନୁଷ୍ୟକୁ କିପରି ଭ୍ରମିତ କରେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୨୭ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟର ଅହଙ୍କାର ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ପ୍ରକୃତେଃ କ୍ରିୟମାଣାନି ଗୁଣୈଃ କର୍ମାଣି ସର୍ବଶଃ ।
ଅହଙ୍କାରବିମୂଢାତ୍ମା କର୍ତ୍ତାହମିତି ମନ୍ୟତେ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କିନ୍ତୁ ଅହଙ୍କାରରେ ମୋହିତ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବେ, “ସବୁକିଛି ମୁଁ ହିଁ କରୁଛି ।” ଜଣେ ଚାଷୀ ଫସଲ ଉତ୍ପାଦନ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ମାଟି, ବର୍ଷା, ସୂର୍ଯ୍ୟକିରଣ ଓ ପ୍ରକୃତିର ସହଯୋଗ ବିନା ଫସଲ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ଚାଷୀଙ୍କ ପରିଶ୍ରମର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ, ତାହା ନୁହେଁ । ବରଂ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ପରିଶ୍ରମ ସହିତ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନ ଓ ସହଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ଉଚିତ । ଏହି ବୁଝାମଣା ମନୁଷ୍ୟର ଅହଙ୍କାରକୁ କମାଏ ଏବଂ ତାକୁ କୃତଜ୍ଞ କରେ ।
୧. ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଆସକ୍ତିରୁ କିପରି ମୁକ୍ତ ରହନ୍ତି !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୨୮ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ତତ୍ତ୍ୱବିତ୍ତୁ ମହାବାହୋ ଗୁଣକର୍ମବିଭାଗୟୋଃ ।
ଗୁଣା ଗୁଣେଷୁ ବର୍ତ୍ତନ୍ତ ଇତି ମତ୍ୱା ନ ସଜ୍ଜତେ ॥
ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ବୁଝନ୍ତି ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ପ୍ରକୃତିର ବିଭିନ୍ନ ଗୁଣ କର୍ମକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ । ତେଣୁ ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ କେବଳ ନିଜର ସଫଳତା କିମ୍ବା ବିଫଳତା ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଭୁଲ୍ ହେଲେ ତାହା ସୁଧାରନ୍ତି ଏବଂ ସଫଳତା ମିଳିଲେ ଅହଙ୍କାର କରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନିଜ କର୍ମର ଦାୟିତ୍ୱ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଲଦିଦେବା ନୁହେଁ । ଗୀତା ଆମକୁ ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କର୍ମ ସହିତ ଅହଙ୍କାର ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।
୧. ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଅବମାନନା ନ କରିବା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୨୯ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ପ୍ରକୃତେର୍ଗୁଣସମ୍ମୂଢାଃ ସଜ୍ଜନ୍ତେ ଗୁଣକର୍ମସୁ ।
ତାନକୃତ୍ସ୍ନବିଦୋ ମନ୍ଦାନ୍ କୃତ୍ସ୍ନବିନ୍ନ ବିଚାଳୟେତ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଓ କର୍ମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିନାହାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରିବା କିମ୍ବା ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ବିଶ୍ୱାସକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ଧୈର୍ଯ୍ୟର ସହିତ ବୁଝାଇବେ ଏବଂ ନିଜ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ଉଦାହରଣ ସୃଷ୍ଟି କରିବେ । ଆମେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଜ୍ଞତାକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯିଏ ଆଜି କୌଣସି କଥା ବୁଝୁନାହାନ୍ତି, ସେ ଉଚିତ ମାର୍ଗଦର୍ଶନ ଓ ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଆସନ୍ତାକାଲି ତାହା ବୁଝିପାରନ୍ତି । ତେଣୁ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ନମ୍ରତା ଓ କରୁଣା ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ସମସ୍ତ କର୍ମ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୦ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଉପଦେଶ ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ମୟି ସର୍ବାଣି କର୍ମାଣି ସନ୍ନ୍ୟସ୍ୟାଧ୍ୟାତ୍ମଚେତସା ।
ନିରାଶୀର୍ନିର୍ମମୋ ଭୂତ୍ୱା ଯୁଧ୍ୟସ୍ୱ ବିଗତଜ୍ୱରଃ ॥
ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ନିଜର ସମସ୍ତ କର୍ମ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରି, ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆଶା ଓ “ଏହା କେବଳ ମୋର” ବୋଲି ମମତା ତ୍ୟାଗ କରି, ମନର ଉଦ୍ବେଗରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଥିଲା ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା । ଆମ ପାଇଁ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କାମ କରିବା, ଅନ୍ୟାୟରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଓ ଫଳ ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତାରେ ନିଜକୁ ଦୁର୍ବଳ ନ କରିବା । ଭଗବାନଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିବାର ଅର୍ଥ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରୁ ପଳାୟନ ନୁହେଁ; ବରଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖି ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ।
୧. ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରୟୋଗ !
ଆମେ ଯଦି ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା, ତେବେ ଆମର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବ୍ୟବହାରରେ ଅନେକ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆସିପାରିବ । ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ନିଜ କାମକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କରିବେ, ଜଣେ ଅଧିକାରୀ ନିଜ କ୍ଷମତାକୁ ଲୋକଙ୍କ ସେବାରେ ବ୍ୟବହାର କରିବେ, ଜଣେ ଅଭିଭାବକ ସ୍ନେହ ଓ ଦାୟିତ୍ୱର ସହିତ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଲାଳନପାଳନ କରିବେ । ସେମାନେ ନିଜ କାମର ଫଳ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରିବେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ହରାଇବେ ନାହିଁ । ଏହିପରି କର୍ମ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭିତରୁ ଶାନ୍ତ କରେ । ଯେତେବେଳେ କର୍ମ ସହିତ ଭକ୍ତି, ସଚ୍ଚୋଟତା ଓ ସେବାଭାବ ଯୋଡ଼ି ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ସାଧାରଣ କାମ ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଲାଭ କରେ ।
୧. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶର ସାର !
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ଏହି ଅଂଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଶିଖାଉଛନ୍ତି ଯେ କର୍ମ କରିବା ସମୟରେ ଅହଙ୍କାର, ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ । ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅବହେଳା ନ କରି, ତାହାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ମୂଳ ଭାବ । ଆମେ ନିଜେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ କରିବା ସହିତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଭଲ କାମ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେବା ଉଚିତ । ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ରଖି, ନିଜର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କର୍ମ କରିବା ହିଁ ଆମ ଜୀବନକୁ ଅଧିକ ଶାନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଓ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଆମେ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୧ ଠାରୁ ଆଗକୁ ଜାଣିବା ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଅନୁସରଣ କରିବାର ଫଳ କ’ଣ, ମନୁଷ୍ୟ କାହିଁକି ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ଏବଂ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା କାହିଁକି ଜୀବନରେ ଏତେ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।