ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ଭାଗ -୧୩୨ !ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟ — ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ ଓ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ରଖିବା !
ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଥିଲେ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ସମସ୍ତ କର୍ମକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ସମର୍ପଣ କରି ଆସକ୍ତିରହିତ ଭାବରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ଏବେ ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କର ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାର ପଥ ପାଆନ୍ତି । ଏଠାରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଅନ୍ଧଭାବରେ କୌଣସି କଥା ଗ୍ରହଣ କରିବା ନୁହେଁ; ବରଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ ବୁଝି ତାହାକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିବା । ଯେପରି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟ କହିବା, ଅନ୍ୟାୟ ନ କରିବା ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସେବା କରିବାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ନିୟମ କରିନିଏ, ସେହିପରି ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ତାଙ୍କ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିପାରେ ।
୨. ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଉପଦେଶ ପାଳନ କରିବାର ଫଳ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୧ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଯେ ମେ ମତମିଦଂ ନିତ୍ୟମନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମାନବାଃ ।
ଶ୍ରଦ୍ଧାବନ୍ତୋଽନସୂୟନ୍ତୋ ମୁଚ୍ୟନ୍ତେ ତେଽପି କର୍ମଭିଃ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅକାରଣ ଦୋଷ ଖୋଜିବାରେ ଲାଗି ରହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କର୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାର ପଥରେ ଆଗେଇ ଯାଆନ୍ତି । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, କେବଳ ଗୀତା ପଢ଼ିବା କିମ୍ବା ଶ୍ଲୋକ ମନେ ରଖିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ତାହାର ଶିକ୍ଷାକୁ ଆଚରଣରେ ପରିଣତ କରିବା ଦରକାର । ଯଦି ଆମେ ଗୀତା ପଢ଼ି ମଧ୍ୟ ମିଥ୍ୟା କହୁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଠକୁ କିମ୍ବା ଅହଙ୍କାର କରୁ, ତେବେ ଗୀତାର ପ୍ରକୃତ ଶିକ୍ଷା ଆମ ଜୀବନରେ ପ୍ରତିଫଳିତ ହେଉନାହିଁ । ଭକ୍ତିର ସତ୍ୟ ପରିଚୟ ହେଉଛି ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ।
୩. ଉପଦେଶକୁ ଅବହେଳା କଲେ କ’ଣ ହୁଏ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୨ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହାର ବିପରୀତ ପରିଣାମ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଯେ ତ୍ୱେତଦଭ୍ୟସୂୟନ୍ତୋ ନାନୁତିଷ୍ଠନ୍ତି ମେ ମତମ୍ ।
ସର୍ବଜ୍ଞାନବିମୂଢାଂସ୍ତାନ୍ ବିଦ୍ଧି ନଷ୍ଟାନଚେତସଃ ॥
ଏଠାରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯେଉଁମାନେ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଅକାରଣ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି ଓ ତାହାକୁ ପାଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ନିଜର ବିବେକକୁ ଅବହେଳା କରି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ନ୍ତି । ଏହାର ଅର୍ଥ ଏ ନୁହେଁ ଯେ ମନୁଷ୍ୟ କୌଣସି ଶିକ୍ଷା ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଗୀତା ନିଜେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଛି । ଏଠାରେ ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, ନିଜର ଅହଙ୍କାର କିମ୍ବା ପୂର୍ବଧାରଣା ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଯାହା ସତ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଓ ମଙ୍ଗଳର ପଥ ଦେଖାଏ, ତାହାକୁ ଗମ୍ଭୀରତାର ସହିତ ବିଚାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୪. ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଭାବରେ କାମ କରେ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୩ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ସଦୃଶଂ ଚେଷ୍ଟତେ ସ୍ୱସ୍ୟାଃ ପ୍ରକୃତେର୍ଜ୍ଞାନବାନପି ।
ପ୍ରକୃତିଂ ଯାନ୍ତି ଭୂତାନି ନିଗ୍ରହଃ କିଂ କରିଷ୍ୟତି ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଭାବ ହେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟ ଜ୍ଞାନୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଭାବରେ ଅନେକ କାମ କରେ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ଆଦତ, ଚିନ୍ତାଧାରା, ଇଚ୍ଛା ଓ ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅଲଗା ଅଲଗା । କେହି ସହଜରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରିପାରନ୍ତି, ଆଉ କେହି ଛୋଟ କଥାରେ ରାଗିଯାଆନ୍ତି । କେହି ସେବା କରିବାକୁ ଭଲ ପାଆନ୍ତି, ଆଉ କେହି ନିଜ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ନିଜ ସ୍ୱଭାବର ପ୍ରଭାବ ଅଛି ବୋଲି ଖରାପ ଆଦତକୁ ଅପରିବର୍ତ୍ତନୀୟ ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଗୀତା ଆମକୁ ନିଜକୁ ଜାଣିବା, ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଚିହ୍ନିବା ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ ତାହାକୁ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।
୫. ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଘୃଣାରୁ ସତର୍କ ରହିବା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୪ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଇନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୟେନ୍ଦ୍ରିୟସ୍ୟାର୍ଥେ ରାଗଦ୍ୱେଷୌ ବ୍ୟବସ୍ଥିତୌ ।
ତୟୋର୍ନ ବଶମାଗଚ୍ଛେତ୍ତୌ ହ୍ୟସ୍ୟ ପରିପନ୍ଥିନୌ ॥
ଆମ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକର ନିଜ ନିଜ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ ଓ ଅନାକର୍ଷଣ ରହିଥାଏ । ଆମେ ଯାହା ପସନ୍ଦ କରୁ, ତାହାକୁ ଅଧିକ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁ; ଯାହା ଅପସନ୍ଦ କରୁ, ତାହାଠାରୁ ଦୂରେଇ ରହିବାକୁ ଚାହୁଁ । କିନ୍ତୁ ଏହି ଆକର୍ଷଣ ଓ ଘୃଣା ଯଦି ଆମର ବିବେକକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ତେବେ ଆମେ ଭୁଲ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରିବା । ଉଦାହରଣ ସ୍ୱରୂପ, କାହାକୁ ପସନ୍ଦ କରୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କ ଭୁଲ୍କୁ ଅଣଦେଖା କରିବା କିମ୍ବା କାହାକୁ ଅପସନ୍ଦ କରୁଥିବାରୁ ତାଙ୍କର ଠିକ୍ କଥାକୁ ମଧ୍ୟ ଗ୍ରହଣ ନ କରିବା ଅନ୍ୟାୟ ଅଟେ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଶିଖାଉଛନ୍ତି ଯେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଇଚ୍ଛା ଓ ମନର ପକ୍ଷପାତ ଅନୁସାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ବିବେକ ଓ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ ।
୬. ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା ୩.୩୫ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ପର୍କରେ ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶିକ୍ଷା ଦେଇଛନ୍ତି !
ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଲୋକ (ଓଡ଼ିଆ ଅକ୍ଷରରେ) !
ଶ୍ରେୟାନ୍ ସ୍ୱଧର୍ମୋ ବିଗୁଣଃ ପରଧର୍ମାତ୍ ସ୍ୱନୁଷ୍ଠିତାତ୍ ।
ସ୍ୱଧର୍ମେ ନିଧନଂ ଶ୍ରେୟଃ ପରଧର୍ମୋ ଭୟାବହଃ ॥
ଏହି ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଅନ୍ୟର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭଲ ଭାବରେ କରିବାଠାରୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ କିଛି ତ୍ରୁଟି ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଅଧିକ ଶ୍ରେୟସ୍କର । ଏଠାରେ ‘ସ୍ୱଧର୍ମ’ର ଅର୍ଥ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ପରିଚୟ ନୁହେଁ; ଏହା ନିଜର ଉଚିତ ଦାୟିତ୍ୱ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ସୂଚାଏ । ଜଣେ ଡାକ୍ତରଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ରୋଗୀଙ୍କ ସେବା କରିବା, ଜଣେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାତ୍ରଛାତ୍ରୀଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା ଏବଂ ଜଣେ ଅଭିଭାବକଙ୍କ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଯତ୍ନ ନେବା । ଅନ୍ୟର ଜୀବନକୁ ଦେଖି ଈର୍ଷା କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଭଲ ଭାବରେ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ କିମ୍ବା ଅନୈତିକ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ମାନିନେବା ନୁହେଁ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସର୍ବଦା ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମ ସହିତ ସମ୍ପର୍କିତ ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୭. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଉପଦେଶର ଅର୍ଥ !
ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ଆତ୍ମୀୟ, ଗୁରୁ ଓ ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ମାନସିକ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହୁଁନଥିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କ ମନରେ ସ୍ନେହ, ଦୟା ଓ ଦୁଃଖ ଥିଲା । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ନିଜର କ୍ଷତ୍ରିୟ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମର ସୁରକ୍ଷା ବିଷୟରେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି । ଏହି ଉପଦେଶକୁ ବୁଝିବା ସମୟରେ ମନେ ରଖିବା ଦରକାର ଯେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପରିସ୍ଥିତି ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଧର୍ମଯୁଦ୍ଧ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଥିଲା । ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଏହାର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, ଭାବନାରେ ବୁଡ଼ି ନିଜର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦାୟିତ୍ୱରୁ ଦୂରେଇ ନ ଯାଇ, ଶାନ୍ତ ମନରେ ବିବେକପୂର୍ଣ୍ଣ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା । କେବଳ ଭାବନା ନୁହେଁ, ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଆଧାର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୮. ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ସୁଧାରିବା ହେଉଛି ସାଧନା !
ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ନିଜ ଭିତରକୁ ଦେଖିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ । ଆମେ ନିଜକୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ—ମୋର କେଉଁ ଆଦତ ମୋତେ ଭୁଲ୍ ପଥକୁ ନେଉଛି ? ମୁଁ କାହିଁକି ରାଗ କରୁଛି ? କାହିଁକି ଅନ୍ୟର ସଫଳତା ଦେଖି ଈର୍ଷା କରୁଛି ? କାହିଁକି ନିଜର ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ଲଜ୍ଜା ପାଉଛି ? ଏପରି ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଖୋଜିବା ଦ୍ୱାରା ଆମେ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ଚିହ୍ନିପାରିବା । ପ୍ରତିଦିନ ଅଳ୍ପ ଅଳ୍ପ କରି ରାଗକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ସତ୍ୟ କହିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଓ ନିଜ ଦାୟିତ୍ୱ ପାଳନ କରିବା ହେଉଛି ଆତ୍ମସଂଯମର ଅଭ୍ୟାସ । ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ ଓ ପ୍ରାର୍ଥନା ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିପାରେ, କିନ୍ତୁ ସେହି ଶାନ୍ତିକୁ ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
୯. ଏହି ଅଂଶର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାର !
ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ୩୧ ଠାରୁ ୩୫ ଶ୍ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ଉତ୍ତମ ଉପଦେଶ ପାଳନ କରିବା, ନିଜ ସ୍ୱଭାବକୁ ବୁଝିବା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆକର୍ଷଣ ଓ ଘୃଣାର ବଶବର୍ତ୍ତୀ ନ ହେବା ଏବଂ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବାକୁ ଶିଖାଉଛନ୍ତି । ଭକ୍ତି କେବଳ ମନ୍ଦିରରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କରିବା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ରଖିବା ଓ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସୁଧାରିବା ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିର ପ୍ରକାଶ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଅହଙ୍କାରକୁ କମାଇ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲେ, ସେତେବେଳେ ତାହାର କର୍ମ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରେ ।
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ! ଆମେ ତୃତୀୟ ଅଧ୍ୟାୟର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାମନା ଓ କ୍ରୋଧ ବିଷୟରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଉପଦେଶକୁ ବୁଝିବା । ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିବେ—ମନୁଷ୍ୟ ଅନିଚ୍ଛା ସତ୍ତ୍ୱେ କେଉଁ ଶକ୍ତିର ପ୍ରଭାବରେ ପାପକର୍ମ କରିବାକୁ ପ୍ରବୃତ୍ତ ହୁଏ ? ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହାର ଉତ୍ତରରେ କାମନା ଓ କ୍ରୋଧର ସ୍ୱରୂପ ବୁଝାଇବେ ।