ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟ – ଅକ୍ଷର ବ୍ରହ୍ମ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୬୦ !
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ନୂଆ ପ୍ରଶ୍ନ !
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବ୍ରହ୍ମ, ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, କର୍ମ, ଅଧିଭୂତ, ଅଧିଦୈବ ଓ ଅଧିଯଜ୍ଞ ଭଳି କେତେକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିଷୟର ସୂଚନା ଦେଇଥିଲେ । ଏହି କଥାଗୁଡ଼ିକ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଜାଣିବାର ଇଚ୍ଛା ଆହୁରି ବଢ଼ିଗଲା । ସେ ଭାବିଲେ, ଏହି ଶବ୍ଦଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ । କାରଣ ଏଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ଧାର୍ମିକ ଶବ୍ଦ ନୁହେଁ, ଜୀବନ, ଆତ୍ମା ଓ ପରମେଶ୍ୱରଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ ବୁଝିବାର ମୂଳ ଆଧାର ।
୧. ବ୍ରହ୍ମ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ !
ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରଥମେ ପଚାରିଲେ, ବ୍ରହ୍ମ କ’ଣ । ମନୁଷ୍ୟ ଯେଉଁ ଜଗତକୁ ଦେଖୁଛି, ତାହାର ସବୁକିଛି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଜନ୍ମ, ବୃଦ୍ଧି, ପରିବର୍ତ୍ତନ ଓ ବିନାଶ ଏହି ଜଗତର ସ୍ୱାଭାବିକ ନିୟମ । କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଜଗତ ପଛରେ କୌଣସି ଅବିନାଶୀ ଓ ଚିରନ୍ତନ ତତ୍ତ୍ୱ ଅଛି କି ନାହିଁ, ତାହା ଅର୍ଜୁନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ । ଏହି ଅବିନାଶୀ ପରମ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ବ୍ରହ୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
୧. ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ଅର୍ଥ କ’ଣ !
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପ୍ରଶ୍ନ ଥିଲା ଅଧ୍ୟାତ୍ମ ବିଷୟରେ । ମନୁଷ୍ୟ ସାଧାରଣତଃ ନିଜ ଶରୀରକୁ ନିଜର ପରିଚୟ ବୋଲି ଭାବେ । କିନ୍ତୁ ଶରୀର ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ । ଶରୀରର ଶୈଶବ, ଯୌବନ ଓ ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥା ଆସେ । ତଥାପି ମନୁଷ୍ୟ ନିଜକୁ ସେହି ଏକେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୋଲି ଅନୁଭବ କରେ । ତେଣୁ ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରକୃତ ସ୍ୱରୂପ କ’ଣ, ଏହା ଅର୍ଜୁନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ । ନିଜ ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ବୁଝିବା ହେଉଛି ଅଧ୍ୟାତ୍ମର ମୁଖ୍ୟ ଭାବ ।
୧. କର୍ମ କ’ଣ !
ଅର୍ଜୁନ ତୃତୀୟରେ ପଚାରିଲେ, କର୍ମ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଅନେକ କାମ କରେ । କେତେକ କାମ ନିଜ ପାଇଁ, କେତେକ ପରିବାର ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ କେତେକ ସମାଜ ପାଇଁ କରେ । କିନ୍ତୁ ଏହି ସବୁ କାମର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ କ’ଣ, ଏବଂ କେଉଁ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଜଗତରେ ଜନ୍ମ ଓ ବିକାଶର ପ୍ରକ୍ରିୟା ଚାଲିଥାଏ, ତାହା ଅର୍ଜୁନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ।
୧. ଅଧିଭୂତ କାହାକୁ କୁହାଯାଏ !
ତା’ପରେ ଅର୍ଜୁନ ଅଧିଭୂତର ଅର୍ଥ ପଚାରିଲେ । ଆମେ ଯେଉଁ ଜଗତକୁ ଦେଖୁଛୁ, ସେଥିରେ ମନୁଷ୍ୟ, ପଶୁ, ପକ୍ଷୀ, ଗଛଲତା, ପାହାଡ଼, ନଦୀ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ବସ୍ତୁ ରହିଛି । ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ ଜଗତ ପରିବର୍ତ୍ତନଶୀଳ ଓ ଦିନେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ । ଏହି ନଶ୍ୱର ଜଗତ ଓ ତାହାର ସମସ୍ତ ପଦାର୍ଥର ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ, ଅର୍ଜୁନ ତାହା ବୁଝିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ।
୧. ଅଧିଦୈବ କ’ଣ !
ଅର୍ଜୁନ ପରବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରଶ୍ନରେ ଅଧିଦୈବର ଅର୍ଥ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ । ପ୍ରକୃତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଆଲୋକ, ବାୟୁ ଓ ଅନେକ ଶକ୍ତି କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଛି । ଏହି ସବୁ ଶକ୍ତିର ପଛରେ ଥିବା ଦୈବୀ ନିୟମ ଓ ତାହାର ଅଧିଷ୍ଠାତା ତତ୍ତ୍ୱ କ’ଣ, ତାହା ଜାଣିବା ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା । ସେ ଏହି ବିଷୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କଠାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଉତ୍ତର ଆଶା କରୁଥିଲେ ।
୧. ଅଧିଯଜ୍ଞ କିଏ ଓ କେଉଁଠାରେ ଅଛନ୍ତି !
ଅର୍ଜୁନ ଆଉ ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ଯଜ୍ଞର ଅଧିଷ୍ଠାତା କିଏ ଏବଂ ସେ ମନୁଷ୍ୟ ଶରୀର ମଧ୍ୟରେ କିପରି ଅବସ୍ଥାନ କରନ୍ତି । ଯଜ୍ଞ କେବଳ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦେବା ନୁହେଁ । ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ, ସେବା ଓ ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ବ୍ୟାପକ ଭାବ ସହିତ ଜଡ଼ିତ । ଏହି ସବୁ କାର୍ଯ୍ୟର ପଛରେ ଥିବା ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ କିଏ, ତାହା ଅର୍ଜୁନ ପଚାରିଲେ ।
୧. ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ କିପରି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ !
ଶେଷରେ ଅର୍ଜୁନ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗଭୀର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ । ମନୁଷ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ସମୟରେ କିପରି ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ଜାଣିପାରିବ ଓ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବ । ଜୀବନର ଶେଷ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନୁଷ୍ୟର ମନ ଅନେକ ଚିନ୍ତା, ଭୟ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇପାରେ । ସେହି ସମୟରେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଉପାୟ କ’ଣ, ତାହା ଅର୍ଜୁନ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁଲେ ।
୧. ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରଶ୍ନର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକ କେବଳ ତାଙ୍କ ନିଜର ଜିଜ୍ଞାସା ନୁହେଁ । ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିପାରେ—ମୁଁ କିଏ, ଏହି ଜଗତ କ’ଣ, ଈଶ୍ୱର କିଏ, ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ କ’ଣ ହୁଏ । ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଜାଣିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନ, ବିଚାର, ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଭକ୍ତିର ପଥ ଅନୁସରଣ କରିବାକୁ ପଡ଼େ । ଏବେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ଦେବେ । ସେହି ଉତ୍ତର ମାଧ୍ୟମରେ ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟର ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଉନ୍ମୋଚିତ ହେବ ।

