ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟ – ଜ୍ଞାନବିଜ୍ଞାନ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୫୭ !
୧. ପ୍ରକୃତିର ତିନୋଟି ଗୁଣ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜ ଓ ତମ ନାମକ ତିନୋଟି ଗୁଣ ପ୍ରକୃତିରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ । ସତ୍ତ୍ୱଗୁଣ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନ, ଶାନ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତା ଦିଗରେ ନେଇଯାଏ । ରଜୋଗୁଣ ମନରେ ଇଚ୍ଛା, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ କର୍ମଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ସୃଷ୍ଟି କରେ । ତମୋଗୁଣ ଅଜ୍ଞାନ, ଅଳସୁଆପଣ ଓ ଅବିବେକ ବଢ଼ାଏ । ଏହି ତିନୋଟି ଗୁଣ ମନୁଷ୍ୟର ଚିନ୍ତା, ଆଚରଣ ଓ ଜୀବନକୁ ପ୍ରଭାବିତ କରେ ।
୧. ଈଶ୍ୱର ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ଏହି ତିନୋଟି ଗୁଣ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତିର ଅଂଶ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜେ ସେମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ନୁହନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବରେ ପଡ଼ି ସଂସାରର ସୁଖ, ଦୁଃଖ, ମୋହ ଓ ଆସକ୍ତିରେ ବାନ୍ଧି ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ପରମେଶ୍ୱର ଏହା ସବୁଠାରୁ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ ଅଛନ୍ତି । ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ ବୁଝିବା ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟକୁ ନିଜର ମୋହ ଓ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ ।
୧. ମାୟାର ପ୍ରଭାବ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ସଂସାରକୁ ନିଜର ତିନୋଟି ଗୁଣରେ ଗଠିତ ଦିବ୍ୟ ମାୟାର ପ୍ରଭାବରେ ଥିବା ବୋଲି ବୁଝାଇଲେ । ମାୟାର ଅର୍ଥ କେବଳ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ । ଏହା ହେଉଛି ସେହି ଶକ୍ତି, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ, ସୁଖ, ଦୁଃଖ ଓ ଆକର୍ଷଣରେ ମୋହିତ ହୋଇ ନିଜର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଭୁଲିଯାଏ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଶରୀର, ଧନ, ପଦବୀ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଭାବିଥାଏ । ଏହି ଭୁଲ୍ ଧାରଣା ତାକୁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ରଖେ ।
୧. ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା କଷ୍ଟକର !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ଏହି ଦିବ୍ୟ ମାୟାକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର । କେବଳ ନିଜର ବୁଦ୍ଧି, ଧନ, ଶକ୍ତି କିମ୍ବା ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ଏହାରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନିଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ କୃପାରେ ମାୟାର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବାର ପଥ ଖୋଲିଯାଏ ।
୧. ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନ ନେବାର କାରଣ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ବିବେକ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେଉଁମାନେ ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହରେ ବୁଡ଼ି ରହିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି ନାହିଁ । ନିଜର ଅହଂକାର ଓ ଭୁଲ୍ ଧାରଣା ଯୋଗୁଁ ସେମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ମନକୁ ଅଜ୍ଞାନରୁ ମୁକ୍ତ କରିବା ଓ ସତ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବା ପାଇଁ ନମ୍ର ହେବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଚାରି ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତ !
ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଭକ୍ତମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ପ୍ରକାର ବିଷୟରେ କହିଲେ । କେହି ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ି ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି । କେହି ଜୀବନରେ ଧନ, ସମ୍ପଦ ଓ ସଫଳତା ପାଇବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଶରଣ ନିଅନ୍ତି । ଆଉ କେହି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୱେଷଣ କରନ୍ତି । ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାରର ଭକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି ଜ୍ଞାନୀ, ଯିଏ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜ ଜୀବନର ପରମ ସତ୍ୟ ବୋଲି ଜାଣି ଅନନ୍ୟ ଭକ୍ତିରେ ତାଙ୍କୁ ଭଜନା କରନ୍ତି ।
୧. ଦୁଃଖୀ ଓ ଆର୍ଥାର୍ଥୀ ଭକ୍ତ !
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ବିପଦ କିମ୍ବା ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଡାକନ୍ତି, ସେମାନେ ଆର୍ତ୍ତ ଭକ୍ତ । ଯେଉଁମାନେ ଧନ, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଲାଭ ପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅର୍ଥାର୍ଥୀ ଭକ୍ତ । ଏହି ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭକ୍ତ ନିଜ ଆବଶ୍ୟକତା ନେଇ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସନ୍ତି । ତଥାପି ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ମଧ୍ୟ ଏକ ଶୁଭ ଆରମ୍ଭ ।
୧. ଜିଜ୍ଞାସୁ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତ !
ଜିଜ୍ଞାସୁ ଭକ୍ତ ଭଗବାନଙ୍କ ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି । ସେମାନେ ଜୀବନର ଅର୍ଥ, ଆତ୍ମାର ସ୍ୱରୂପ ଓ ସୃଷ୍ଟିର ମୂଳ କାରଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି । ଜ୍ଞାନୀ ଭକ୍ତ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଅନନ୍ୟ ଭାବରେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି । ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭଗବାନ କେବଳ ଦୁଃଖରେ ସାହାଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ନୁହନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ଜୀବନର ପରମ ଆଶ୍ରୟ ଓ ଶେଷ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
୧. ଭକ୍ତିର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା !
ଏହି ଉପଦେଶରୁ ଆମେ ବୁଝିପାରୁ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟ ଯେକୌଣସି କାରଣରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହା ଏକ ଶୁଭ ପଦକ୍ଷେପ । କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତିର ଉଚ୍ଚତର ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବା ଓ ତାଙ୍କୁ ଜୀବନର ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ବୋଲି ଗ୍ରହଣ କରିବା । ଦୁଃଖରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଡାକିବାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଜ୍ଞାନ ଓ ନିଷ୍କାମ ଭକ୍ତିରେ ପହଞ୍ଚିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯାତ୍ରା ।

