ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ – ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୪୦ !
୧. ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅମୃତର ଫଳ !
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ ଯେ ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଅମୃତ କେବଳ ଯଜ୍ଞ ପରେ ମିଳୁଥିବା କୌଣସି ଖାଦ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ନୁହେଁ । ଏହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ଓ ସମର୍ପଣ ଦ୍ୱାରା ମିଳୁଥିବା ଶାନ୍ତି ଓ ଆତ୍ମସନ୍ତୋଷ । ଏପରି ଜୀବନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟତର କରେ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୩୧ !
ଯଜ୍ଞଶିଷ୍ଟାମୃତଭୁଜୋ ଯାନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍ ।
ନାୟଂ ଲୋକୋଽସ୍ତ୍ୟଯଜ୍ଞସ୍ୟ କୁତୋଽନ୍ୟଃ କୁରୁସତ୍ତମ ॥
ଅର୍ଥ : ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଯଜ୍ଞ କରେ ନାହିଁ, ତାହା ପାଇଁ ଏହି ଲୋକ ମଧ୍ୟ ସୁଖଦ ଓ ସଫଳ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ । ତେବେ ପରଲୋକର କଥା କ’ଣ କହିବା !
ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କାମ କରିବା । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ବଞ୍ଚେ, ସେ ସମାଜର ମଙ୍ଗଳରେ ଭାଗ ନେଇପାରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସମର୍ପଣ ଭାବରେ କରେ, ତାହାର ଜୀବନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପକାରୀ ହୁଏ ।
୧. ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞର ଉଲ୍ଲେଖ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ ଯେ ବେଦରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞର ବର୍ଣ୍ଣନା ରହିଛି । ଏହି ଯଜ୍ଞଗୁଡ଼ିକ ମନୁଷ୍ୟର ସ୍ୱଭାବ, ଶକ୍ତି ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ପୂର୍ବରୁ ସେ ଦ୍ରବ୍ୟଯଜ୍ଞ, ତପୋଯଜ୍ଞ, ଯୋଗଯଜ୍ଞ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରାଣାୟାମଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ଏବେ ସେ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ଯଜ୍ଞର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୩୨ !
ଏବଂ ବହୁବିଧା ଯଜ୍ଞା ବିତତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମୁଖେ ।
କର୍ମଜାନ୍ବିଦ୍ଧି ତାନ୍ସର୍ବାନେବଂ ଜ୍ଞାତ୍ୱା ବିମୋକ୍ଷ୍ୟସେ ॥
ଅର୍ଥ : ଏହିପରି ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହି ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ କର୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣ । ଏହାର ତତ୍ତ୍ୱ ବୁଝିପାରିଲେ ତୁମେ ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକର ଶିକ୍ଷା ହେଉଛି, କେବଳ ବାହ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । କାର୍ଯ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ତାହାର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅର୍ଥ ବୁଝିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ନିଷ୍କାମ ଭାବରେ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ କର୍ମର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହେବାର ପଥ ପାଏ ।
୧. ଦ୍ରବ୍ୟଯଜ୍ଞଠାରୁ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞ ଶ୍ରେଷ୍ଠ !
ଏହା ପରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଛନ୍ତି । ସେ କହିଛନ୍ତି ଯେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ କରିବା ଏକ ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞ ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । କାରଣ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର କିଛି ଆବଶ୍ୟକତା ପୂରଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟର ଅଜ୍ଞାନ ଦୂର ହୁଏ । ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଓ ଅସତ୍ୟ, ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ ମଧ୍ୟରେ ପାର୍ଥକ୍ୟ ବୁଝାଇଥାଏ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୩୩ !
ଶ୍ରେୟାନ୍ଦ୍ରବ୍ୟମୟାଦ୍ୟଜ୍ଞାଜ୍ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞଃ ପରନ୍ତପ ।
ସର୍ବଂ କର୍ମାଖିଲଂ ପାର୍ଥ ଜ୍ଞାନେ ପରିସମାପ୍ୟତେ ॥
ଅର୍ଥ : ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ଦ୍ରବ୍ୟମୟ ଯଜ୍ଞଠାରୁ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ । କାରଣ ସମସ୍ତ କର୍ମର ଶେଷ ପରିଣତି ଜ୍ଞାନରେ ହୋଇଥାଏ ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ଦାନ ବା ସେବାର ମୂଲ୍ୟ କମ୍ ନୁହେଁ । ବରଂ ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଦାନ, ସେବା ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ ବୁଝାଇଥାଏ । ଜ୍ଞାନ ନଥିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ଭଲ କାମ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଫଳ ବିଷୟରେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ । ତେଣୁ ଭଗବାନ ଜ୍ଞାନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସ୍ଥାନ ଦେଇଛନ୍ତି ।
୧. ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବା !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏବେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଯଦି ସେ ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ପାଇବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ତେବେ ତାଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶୀ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯିବାକୁ ହେବ । କେବଳ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ । ଯେଉଁମାନେ ନିଜେ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କଠାରୁ ନମ୍ରତାର ସହିତ ଶିକ୍ଷା ଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୩୪ !
ତଦ୍ବିଦ୍ଧି ପ୍ରଣିପାତେନ ପରିପ୍ରଶ୍ନେନ ସେବୟା ।
ଉପଦେକ୍ଷ୍ୟନ୍ତି ତେ ଜ୍ଞାନଂ ଜ୍ଞାନିନସ୍ତତ୍ତ୍ୱଦର୍ଶିନଃ ॥
ଅର୍ଥ : ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଅ । ନମ୍ରତାର ସହିତ ପ୍ରଣାମ କର, ଯଥାଯଥ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାର ଓ ସେବା କର । ଯେଉଁମାନେ ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଛନ୍ତି, ସେହି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ଜ୍ଞାନ ଦାନ କରିବେ ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକ ଆମକୁ ତିନୋଟି ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଗୁଣ ଶିଖାଏ । ପ୍ରଥମଟି ହେଉଛି ନମ୍ରତା । ଦ୍ୱିତୀୟଟି ହେଉଛି ଜାଣିବା ପାଇଁ ଉଚିତ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିବା । ତୃତୀୟଟି ହେଉଛି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ସେବାଭାବ । ଗୁରୁଙ୍କ ନିକଟରେ ଅହଂକାର ନେଇ ଗଲେ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିବା କଷ୍ଟକର ହୋଇଥାଏ । ନମ୍ର ଓ ଜିଜ୍ଞାସୁ ମନ ହିଁ ଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ ।
୧. ଜ୍ଞାନ ମିଳିଲେ ମୋହ ଦୂର ହୁଏ !
ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଆଶ୍ୱାସନା ଦେଇ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପରେ ତାଙ୍କର ମୋହ ଦୂର ହୋଇଯିବ । ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏବଂ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମାଙ୍କଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ସମର୍ଥ ହେବେ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟର ଦୃଷ୍ଟିକୋଣକୁ ବଦଳାଇ ଦିଏ । ସେ ଆଉ କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ସମ୍ପର୍କକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରେ ନାହିଁ । ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଆତ୍ମିକ ସମ୍ପର୍କ ଅଛି ବୋଲି ବୁଝିପାରେ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୩୫ !
ଯଜ୍ଜ୍ଞାତ୍ୱା ନ ପୁନର୍ମୋହମେବଂ ଯାସ୍ୟସି ପାଣ୍ଡବ ।
ଯେନ ଭୂତାନ୍ୟଶେଷେଣ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ୟସ୍ୟାତ୍ମନ୍ୟଥୋ ମୟି ॥
ଅର୍ଥ : ହେ ଅର୍ଜୁନ ! ଏହି ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପରେ ତୁମେ ଆଉ ଏପରି ମୋହରେ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କୁ ନିଜ ଆତ୍ମାରେ ଏବଂ ଶେଷରେ ମୋ’ଠାରେ ଦେଖିପାରିବ ।
ଏହା ଭଗବାନଙ୍କ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା । ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱର ଏକତା ରହିଛି । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ଏହା ବୁଝିପାରେ, ସେତେବେଳେ ତା’ର ମନରୁ ଘୃଣା, ଅହଂକାର ଓ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବନା କମିଯାଏ । ସେ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜର ଦୁଃଖ ପରି ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଶିଖେ ।
୧. ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଥମ ଫଳ ହେଉଛି ମୋହରୁ ମୁକ୍ତି !
ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ ବୁଝାଏ ଯେ ମନୁଷ୍ୟର ଅନେକ ଦୁଃଖର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ ଓ ମୋହ । ଆମେ ଯାହାକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବୁଛୁ, ତାହା ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ରଖି ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ମଧ୍ୟ ପଛାଉ ନାହୁଁ । ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ବୁଝାଏ ଯେ ଏହି ସଂସାରରେ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଆସକ୍ତି ଓ ଅହଂକାର ନେଇ ବଞ୍ଚିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବାର ଶକ୍ତି ଦିଏ ।
୧. ଗୁରୁଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ଓ ଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ଜିଜ୍ଞାସା !
ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଏହି ଶିକ୍ଷା ଛାତ୍ର, ଶିକ୍ଷକ, ଗୃହସ୍ଥ, କର୍ମଚାରୀ ଓ ସମାଜର ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଉପଯୋଗୀ । ଯେଉଁ ଛାତ୍ର ନମ୍ରତାର ସହିତ ଶିକ୍ଷକଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରେ, ସେ ଭଲ ଭାବରେ ଶିଖିପାରେ । ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଭୁଲ୍ ସ୍ୱୀକାର କରି ଅନୁଭବୀ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କଠାରୁ ପରାମର୍ଶ ନିଏ, ସେ ନିଜକୁ ସଂଶୋଧନ କରିପାରେ । ତେଣୁ ଜ୍ଞାନ ପାଇବା ପାଇଁ ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ନମ୍ରତା ଓ ଜିଜ୍ଞାସା ଆବଶ୍ୟକ ।
୧. ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞର ଅର୍ଥ କେବଳ ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ନୁହେଁ । ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଯାହା ପଢ଼ୁଛୁ, ତାହାକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନର ପ୍ରକୃତ ଉପଯୋଗ । ଯଦି ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଭଗବଦ୍ଗୀତା ପଢ଼ି ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ, ଲୋଭ, ମିଥ୍ୟା ଓ ଅହଂକାର ତ୍ୟାଗ କରିପାରୁ ନାହିଁ, ତେବେ ସେ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷାକୁ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିନାହିଁ । ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟର ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ଉଚିତ । ଏହିପରି ଜ୍ଞାନ ମନୁଷ୍ୟକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି, ସମର୍ପଣ ଓ ଶାନ୍ତିର ପଥରେ ନେଇଯାଏ ।
୧. ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା !
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଜ୍ଞାନର ମହିମାକୁ ଆହୁରି ଗଭୀର ଭାବରେ ବୁଝାଇବେ । ସେ କହିବେ ଯେ ଯଦି କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ ମଧ୍ୟ ହୋଇଥାଏ, ତଥାପି ଜ୍ଞାନରୂପୀ ନୌକା ଦ୍ୱାରା ସେ ପାପର ସାଗରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରିବ । ଏହା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଆଶାର ବାଣୀ । କାରଣ ଭଗବାନଙ୍କ ଶିକ୍ଷା ଅନୁସାରେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଭୁଲ୍ ବୁଝି ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ନିଜ ଜୀବନକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରିପାରେ ।

