ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ । ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ !
ଚତୁର୍ଥ ଅଧ୍ୟାୟ – ଜ୍ଞାନ କର୍ମ ସନ୍ନ୍ୟାସ ଯୋଗ !
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
ଭାଗ – ୧୩୯ !
୧. ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମ ମଧ୍ୟ ଏକ ଯଜ୍ଞ !
ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ଯଜ୍ଞ କେବଳ ଅଗ୍ନିରେ ଘିଅ, ଚାଉଳ ବା ଅନ୍ୟ ପଦାର୍ଥ ଆହୁତି ଦେବା ନୁହେଁ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମରେ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଯଜ୍ଞ । ଆମର କାନ, ଆଖି, ନାକ, ଜିଭ ଓ ଚର୍ମ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସବୁବେଳେ ବାହାର ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ ବିଷୟ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷିତ ହୋଇଥାଏ । କିନ୍ତୁ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଲେ ତାହା ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତିର ପଥ ହୋଇଥାଏ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୬ !
ଶ୍ରୋତ୍ରାଦୀନୀନ୍ଦ୍ରିୟାଣ୍ୟନ୍ୟେ ସଂଯମାଗ୍ନିଷୁ ଜୁହ୍ୱତି ।
ଶବ୍ଦାଦୀନ୍ବିଷୟାନନ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟାଗ୍ନିଷୁ ଜୁହ୍ୱତି ॥
ଅର୍ଥ : କେତେକ ସାଧକ ନିଜର କାନ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ସଂଯମରୂପୀ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି । ଆଉ କେତେକ ସାଧକ ଶବ୍ଦ ଆଦି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୂପୀ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି ।
ଏହାର ଭାବ ହେଉଛି, କେହି ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ବାହ୍ୟ ଆକର୍ଷଣରୁ ଦୂରେଇ ରଖନ୍ତି । ଆଉ କେହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମାଧ୍ୟମରେ ଆସୁଥିବା ବିଷୟଗୁଡ଼ିକୁ ଆସକ୍ତି ବିନା ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଦୁଇଟି ମାର୍ଗର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେଉଛି ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରିବା ।
୧. ଆତ୍ମସଂଯମ ଓ ଜ୍ଞାନର ମହତ୍ତ୍ୱ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ କେତେକ ସାଧକ ନିଜର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଆତ୍ମସଂଯମ ରୂପୀ ଅଗ୍ନିରେ ଅର୍ପଣ କରନ୍ତି । ଏହି ଆତ୍ମସଂଯମ ଅଗ୍ନି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହୋଇଥାଏ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୭ !
ସର୍ବାଣୀନ୍ଦ୍ରିୟକର୍ମାଣି ପ୍ରାଣକର୍ମାଣି ଚାପରେ ।
ଆତ୍ମସଂଯମଯୋଗାଗ୍ନୌ ଜୁହ୍ୱତି ଜ୍ଞାନଦୀପିତେ ॥
ଅର୍ଥ : ଅନ୍ୟ କେତେକ ସାଧକ ନିଜର ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ପ୍ରାଣର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଆତ୍ମସଂଯମ ଯୋଗରୂପୀ ଅଗ୍ନିରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ଭଗବାନ ବୁଝାଇଛନ୍ତି ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇଚ୍ଛା, ଆକାଂକ୍ଷା ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ପ୍ରବୃତ୍ତିକୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ । ଯେତେବେଳେ ମନୁଷ୍ୟ ବୁଝିପାରେ ଯେ କେଉଁ କାମ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭଲ ଏବଂ କେଉଁ କାମ ତାଙ୍କୁ ଭୁଲ୍ ପଥରେ ନେଇଯିବ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ପରିଚାଳନା କରିପାରେ ।
୧. ଦାନ, ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ ଓ ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ !
ଭଗବାନ କହିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ ଜୀବନରେ ଅନେକ ପ୍ରକାରର ଯଜ୍ଞ କରିପାରେ । କେହି ନିଜର ଧନସମ୍ପତ୍ତିରୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି । କେହି ତପସ୍ୟା ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି । କେହି ଯୋଗାଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି । ଆଉ କେହି ଶାସ୍ତ୍ର ପଢ଼ିବା ଓ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବାରେ ନିଜକୁ ନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୮ !
ଦ୍ରବ୍ୟଯଜ୍ଞାସ୍ତପୋଯଜ୍ଞା ଯୋଗଯଜ୍ଞାସ୍ତଥାପରେ ।
ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞାଶ୍ଚ ଯତୟଃ ସଂଶିତବ୍ରତାଃ ॥
ଅର୍ଥ : କେତେକ ସାଧକ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦାନକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ କରନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ତପସ୍ୟା, ଯୋଗାଭ୍ୟାସ, ଶାସ୍ତ୍ର ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନକୁ ଯଜ୍ଞ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି । ସେମାନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ଓ ନିୟମ ପାଳନ କରି ଜୀବନ ବିତାନ୍ତି ।
ଏହି ଶ୍ଲୋକରୁ ଆମେ ଶିଖୁଛୁ ଯେ ନିଜର ସମ୍ପତ୍ତିରୁ ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା, ନିଜର ଖରାପ ଅଭ୍ୟାସ ତ୍ୟାଗ କରିବା, ନିୟମିତ ଭାବରେ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ଏବଂ ଭଲ ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ହୋଇପାରେ ।
୧. ପ୍ରାଣାୟାମ ମଧ୍ୟ ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭ୍ୟାସ !
ଏହା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପ୍ରାଣାୟାମର କଥା କହିଛନ୍ତି । ମନୁଷ୍ୟର ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ବାୟୁର ଭୂମିକା ରହିଛି । କେତେକ ସାଧକ ନିଜର ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସକୁ ନିୟମିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କରି ମନକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ଅଭ୍ୟାସ କରନ୍ତି ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୨୯ !
ଅପାନେ ଜୁହ୍ୱତି ପ୍ରାଣଂ ପ୍ରାଣେଽପାନଂ ତଥାପରେ ।
ପ୍ରାଣାପାନଗତୀ ରୁଦ୍ଧ୍ୱା ପ୍ରାଣାୟାମପରାୟଣାଃ ॥
ଅର୍ଥ : କେତେକ ସାଧକ ପ୍ରାଣବାୟୁକୁ ଅପାନବାୟୁରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ କେତେକ ଅପାନବାୟୁକୁ ପ୍ରାଣବାୟୁରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି । ଆଉ କେତେକ ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନର ଗତିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ପ୍ରାଣାୟାମରେ ନିୟୋଜିତ ରହନ୍ତି ।
ଏହାର ଭାବ ହେଉଛି, ଶ୍ୱାସକ୍ରିୟାକୁ ନିୟମିତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ମନକୁ ସ୍ଥିର ଓ ଶାନ୍ତ କରିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ ମିଳିପାରେ । ତେବେ ଏହାର ଅର୍ଥ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶ୍ୱାସ ଅଟକାଇବା ନୁହେଁ । ପ୍ରାଣାୟାମ ସଠିକ୍ ପଦ୍ଧତିରେ ଓ ନିଜ ଶାରୀରିକ ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ କରିବା ଉଚିତ ।
୧. ଖାଦ୍ୟରେ ସଂଯମ ଓ ଶରୀରର ନିୟମ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଉ ଏକ ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ ବିଷୟରେ କହିଛନ୍ତି । କେତେକ ସାଧକ ନିଜର ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣରେ ସଂଯମ ରଖନ୍ତି । ସେମାନେ ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଶରୀରକୁ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୋଗବିଳାସରେ ନିୟୋଜିତ କରନ୍ତି ନାହିଁ ।
ଶ୍ଲୋକ ୪.୩୦ !
ଅପରେ ନିୟତାହାରାଃ ପ୍ରାଣାନ୍ପ୍ରାଣେଷୁ ଜୁହ୍ୱତି ।
ସର୍ବେଽପ୍ୟେତେ ଯଜ୍ଞବିଦୋ ଯଜ୍ଞକ୍ଷପିତକଲ୍ମଷାଃ ॥
ଅର୍ଥ : ଅନ୍ୟ କେତେକ ସାଧକ ନିୟମିତ ଓ ସଂଯମିତ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରି ପ୍ରାଣଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରାଣରେ ଆହୁତି ଦିଅନ୍ତି । ଏହି ସମସ୍ତ ସାଧକ ଯଜ୍ଞର ତତ୍ତ୍ୱ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ପାପ ଓ ମନର ମଳିନତା ଦୂର କରନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ନିୟତାହାରର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଶରୀରର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ଠିକ୍ ପରିମାଣରେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବା । ଅତ୍ୟଧିକ ଖାଇବା ଯେପରି ଭଲ ନୁହେଁ, ସେହିପରି ଅନାବଶ୍ୟକ ଭାବରେ ଉପବାସ କରି ଶରୀରକୁ କଷ୍ଟ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଶରୀର ସୁସ୍ଥ ରହିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭକ୍ତିର କାର୍ଯ୍ୟ ଭଲ ଭାବରେ କରିପାରିବ ।
୧. ଯଜ୍ଞର ପ୍ରକୃତ ଅର୍ଥ !
ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଶ୍ଲୋକରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଜ୍ଞର ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି । ଯଜ୍ଞ କେବଳ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡରେ ଆହୁତି ଦେବାର ଏକ ଧାର୍ମିକ କ୍ରିୟା ନୁହେଁ । ମନୁଷ୍ୟ ନିଜର ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ମନ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଅହଂକାରକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞ । ନିଜର ଧନକୁ ଅନ୍ୟର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଯଜ୍ଞ । ଜ୍ଞାନ ଅର୍ଜନ କରିବା, ନିୟମିତ ଅଧ୍ୟୟନ କରିବା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ମଧ୍ୟ ଯଜ୍ଞର ଅଂଶ ।
୧. ଆମ ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏହି ଶିକ୍ଷାର ପ୍ରୟୋଗ !
ଏହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଆମେ ନିଜ ଜୀବନରେ ସହଜରେ ପ୍ରୟୋଗ କରିପାରିବା । ଅନ୍ୟର ନିନ୍ଦା ଶୁଣିବାରୁ ନିଜକୁ ଦୂରେଇ ରଖିବା, ଖରାପ କଥା ନ କହିବା, ଅନ୍ୟର ଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭ ନ କରିବା ଏବଂ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ହେଉଛି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସଂଯମର ଉଦାହରଣ । ଆମେ ନିଜର ସାମର୍ଥ୍ୟ ଅନୁସାରେ ଗରିବ ଓ ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିପାରିବା । ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ଭଲ ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିବା, ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ଜପ କରିବା ଓ ନିଜର ଆଚରଣକୁ ପରୀକ୍ଷା କରିବା ମଧ୍ୟ ଆମ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିପାରିବ ।
୧. ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଲକ୍ଷ୍ୟ ମନର ଶୁଦ୍ଧି !
ଭଗବାନ ଏହି ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକ ମାଧ୍ୟମରେ ଆମକୁ ଶିଖାଇଛନ୍ତି ଯେ ମନୁଷ୍ୟ ଯେକୌଣସି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପଥ ଅନୁସରଣ କରୁ, ତାହାର ଲକ୍ଷ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ମନର ଶୁଦ୍ଧି ଓ ଆତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି । ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଅର୍ଥ କେବଳ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପନ୍ନ କରିଦେବା ନୁହେଁ । ତାହା ପଛରେ ନିଷ୍କାମ ଭାବ, ନିଷ୍ଠା ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣ ରହିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟର ଲୋଭ, ଅହଂକାର ଓ ସ୍ୱାର୍ଥକୁ କମାଇଥାଏ, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉନ୍ନତି ଦିଗରେ ନେଇଯାଏ ।
୧. ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତି !
ଏହା ପରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ବିଷୟରେ କହିବେ । ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞର ଅବଶିଷ୍ଟ ଅମୃତ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସନାତନ ବ୍ରହ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ବୋଲି ସେ ବୁଝାଇବେ । ତାହା ସହିତ ଯଜ୍ଞ ବିନା ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନ ଏହି ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ସଫଳ ହୋଇପାରେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିବେ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକରେ ଜ୍ଞାନଯଜ୍ଞର ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ଓ ଜ୍ଞାନର ମହିମା ବିଷୟରେ ଭଗବାନ ଆହୁରି ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ବୁଝାଇବେ ।

