ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ପିତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ

ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ପିତାଙ୍କର ପୂଜ୍ୟ ସ୍ଥାନ

ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର

ଭାରତୀୟ ହିନ୍ଦୁ ସଂସ୍କୃତିରେ ପରିବାରକୁ ସମାଜର ମୂଳ ଏକକ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ ଏବଂ ସେହି ପରିବାରରେ ପିତାଙ୍କର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୌରବମୟ, ଦାୟିତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଏବଂ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମହତ୍ତ୍ୱରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ। ପିତା କେବଳ ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ପରିବାରର ରକ୍ଷକ, ଧର୍ମର ସଂରକ୍ଷକ, ବଂଶ ପରମ୍ପରାର ବାହକ ଏବଂ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଶିକ୍ଷକ। ସେ ନିଜର ଆଦର୍ଶ, ଜ୍ଞାନ ଓ ଜୀବନଦର୍ଶନ ମାଧ୍ୟମରେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ନ୍ୟାୟ, ନୀତି ଓ ସତ୍ୟର ପଥରେ ପରିଚାଳିତ କରନ୍ତି।

ଉପନିଷଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ମହାନ ବାଣୀ— “ମାତୃଦେବୋ ଭବ, ପିତୃଦେବୋ ଭବ”— ଅର୍ଥାତ୍ “ମାତାଙ୍କୁ ଦେବତା ସମାନ ଏବଂ ପିତାଙ୍କୁ ଦେବତା ସମାନ ଜ୍ଞାନ କର”— ପିତାମାତାଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ କରେ। ଏହାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବରେ ପୂଜା କରାଯାଏ; ବରଂ ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାର ଜୀବନ୍ତ ପ୍ରତିନିଧି ଭାବରେ ସମ୍ମାନ, ସେବା ଓ କୃତଜ୍ଞତାର ଅଧିକାରୀ।

ହିନ୍ଦୁ ସମାଜରେ ପିତାଙ୍କୁ ପରିବାରର ସଂସ୍କୃତି, ଆଦର୍ଶ, ଧାର୍ମିକ ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପରମ୍ପରାର ରକ୍ଷକ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ସତ୍ୟବାଦିତା, ଶୃଙ୍ଖଳା, ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସହାନୁଭୂତି, ଆତ୍ମସଂଯମ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଭଳି ଉଚ୍ଚ ମାନବୀୟ ଗୁଣ ଶିକ୍ଷା ଦିଅନ୍ତି। ପିତାଙ୍କ ଚରିତ୍ର ଓ ଆଚରଣ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ଜୀବନ ଗଠନର ଆଦର୍ଶ ହୋଇଥାଏ।

ପ୍ରାଚୀନ ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନରେ ପିତୃତ୍ୱକୁ କେବଳ ଜୈବିକ ସମ୍ପର୍କ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ପବିତ୍ର ଦାୟିତ୍ୱ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଇଛି। ସନ୍ତାନର ଜନ୍ମକୁ ବଂଶଧାରାର ନିରନ୍ତରତା ଏବଂ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ଆଦର୍ଶର ସଂରକ୍ଷଣ ବୋଲି ବିବେଚନା କରାଯାଏ। ତେଣୁ ପିତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କେବଳ ପରିବାରର ଭରଣପୋଷଣ ନୁହେଁ, ବରଂ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କର ନୈତିକ, ବୌଦ୍ଧିକ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ବିକାଶ ସୁନିଶ୍ଚିତ କରିବା।

ପିତୃଋଣ : ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ପବିତ୍ର ଋଣ

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନ ଅନୁସାରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ ସମୟରୁ ତିନୋଟି ପବିତ୍ର ଋଣର ଅଧିକାରୀ ହୋଇଥାଏ। ଏଗୁଡ଼ିକ ହେଲା—

୧. ଦେବଋଣ – ଦେବତା ଓ ପ୍ରକୃତିର ଶକ୍ତିମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ।
୨. ଋଷିଋଣ – ଋଷିମୁନି ଓ ଜ୍ଞାନ ପରମ୍ପରା ପ୍ରତି ଋଣ।
୩. ପିତୃଋଣ – ପିତାମାତା ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଋଣ।

ଏହି ତିନୋଟି ଋଣ ମଧ୍ୟରେ ପିତୃଋଣର ସ୍ଥାନ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ। କାରଣ ଆମର ଶରୀର, ବଂଶ, ପରିଚୟ, ସଂସ୍କୃତି, ମୂଲ୍ୟବୋଧ ଓ ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରା ପିତାମାତା ଏବଂ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କଠାରୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ସୂତ୍ରରେ ମିଳିଥାଏ।

ମହାଭାରତ ଓ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ମୃତି ଶାସ୍ତ୍ରରେ କୁହାଯାଇଛି ଯେ ପିତାମାତାଙ୍କର ଋଣ କେବେ ମଧ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପରିଶୋଧ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ। ସେମାନଙ୍କର ତ୍ୟାଗ, ସ୍ନେହ, ଅକ୍ଳାନ୍ତ ପରିଶ୍ରମ ଏବଂ ସନ୍ତାନର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଆଜୀବନ ଚିନ୍ତା ଅପରିମେୟ।

ଏହି ପବିତ୍ର ଋଣ ପରିଶୋଧର ପ୍ରଥମ ପଥ ହେଉଛି ଜୀବିତାବସ୍ଥାରେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ସେବା, ସ୍ନେହ ଓ ଯତ୍ନ ପ୍ରଦାନ କରିବା। ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ସେମାନଙ୍କର ସୁଖ-ଦୁଃଖରେ ସହଭାଗୀ ହେବା, ସେମାନଙ୍କର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରକ୍ଷା କରିବା ଓ ସମ୍ଭବ ସମସ୍ତ ସେବା କରିବାକୁ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ମହାପୁଣ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି।

ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ

ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ ଯେ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଦାୟିତ୍ୱ ମୃତ୍ୟୁ ସହିତ ସମାପ୍ତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶରୀରର ଅବସାନ ପରେ ମଧ୍ୟ ଆତ୍ମାର ଯାତ୍ରା ଚାଲି ରହେ। ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ କିଛି ପବିତ୍ର କର୍ମ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି।

ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ସଂସ୍କାର

ଅନ୍ତ୍ୟେଷ୍ଟି ହେଉଛି ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଷୋଳ ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟରୁ ଶେଷ ସଂସ୍କାର। ଏହା ମଣିଷର ପାର୍ଥିବ ଜୀବନର ସମାପ୍ତି ଏବଂ ଆତ୍ମାର ପରବର୍ତ୍ତୀ ଯାତ୍ରାର ଆରମ୍ଭକୁ ସୂଚିତ କରେ।

ପିଣ୍ଡଦାନ

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପିତୃକର୍ମରେ ପିଣ୍ଡଦାନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ପିଣ୍ଡ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୃତଜ୍ଞତା ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସହାୟତାର ପ୍ରତୀକ।

ଶ୍ରାଦ୍ଧ

‘ଶ୍ରାଦ୍ଧ’ ଶବ୍ଦର ଉତ୍ପତ୍ତି ‘ଶ୍ରଦ୍ଧା’ ଶବ୍ଦରୁ। ଅର୍ଥାତ୍ ଭକ୍ତି, ବିଶ୍ୱାସ ଓ ଆନ୍ତରିକତାର ସହିତ ସମ୍ପାଦିତ କର୍ମ।

ପ୍ରତିବର୍ଷ ପିତାମାତାଙ୍କ ତିଥିରେ ଏବଂ ପିତୃପକ୍ଷ ସମୟରେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରାଯାଏ। ଏଥିରେ ତର୍ପଣ, ପିଣ୍ଡଦାନ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୋଜନ, ଦାନଧର୍ମ ଏବଂ ଦରିଦ୍ରମାନଙ୍କୁ ସହାୟତା କରାଯାଏ।

ଶ୍ରାଦ୍ଧ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ବିଧି ନୁହେଁ; ଏହା ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ପ୍ରତି ଅକୃତ୍ରିମ କୃତଜ୍ଞତାର ପ୍ରକାଶ।

ଅସ୍ଥି ବିସର୍ଜନ ଓ ମା’ ଗଙ୍ଗା

ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଅସ୍ଥି ବିସର୍ଜନର ବିଶେଷ ମହତ୍ତ୍ୱ ରହିଛି। ଅଗ୍ନି ସଂସ୍କାର ପରେ ମୃତ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଓ ଭସ୍ମକୁ ପବିତ୍ର ନଦୀରେ ବିସର୍ଜନ କରାଯାଏ।

ମା’ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ହିନ୍ଦୁମାନେ ଦିବ୍ୟ ପବିତ୍ରତାର ପ୍ରତୀକ ଭାବରେ ମାନନ୍ତି। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ଗଙ୍ଗାଜଳ ପାପହାରିଣୀ ଏବଂ ଆତ୍ମାର ଉନ୍ନତିର ସହାୟକ।

ହରିଦ୍ୱାର, ପ୍ରୟାଗରାଜ, କାଶୀ ଏବଂ ଗଙ୍ଗାସାଗର ଭଳି ତୀର୍ଥକ୍ଷେତ୍ରରେ ଅସ୍ଥି ବିସର୍ଜନ କରାଯିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟମୟ ମନାଯାଏ।

ବିଶେଷକରି ଗଙ୍ଗାସାଗରରେ, ଯେଉଁଠାରେ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ବଙ୍ଗୋପସାଗରରେ ମିଶିଛି, ସେଠାରେ ଅସ୍ଥି ବିସର୍ଜନର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଅତୁଳନୀୟ। ଏହା ଜୀବନର ଶେଷରେ ଜୀବାତ୍ମାର ପରମାତ୍ମାରେ ଲୀନ ହେବାର ପ୍ରତୀକ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ।

ଶ୍ରାଦ୍ଧ : କୃତଜ୍ଞତାର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପ୍ରକାଶ

ଅନେକେ ଶ୍ରାଦ୍ଧକୁ କେବଳ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଆଚାର ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ପ୍ରକୃତରେ ଏହା ହେଉଛି କୃତଜ୍ଞତାର ଏକ ମହାନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅଭିବ୍ୟକ୍ତି।

ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ଦାନ, ଧର୍ମ, ଭୋଜନ ବଣ୍ଟନ ଏବଂ ସେବାମୂଳକ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଆମେ ସେମାନଙ୍କର ଅବଦାନକୁ ସ୍ମରଣ କରିଥାଉ।

ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଆମକୁ ଶିଖାଏ—

• ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି କୃତଜ୍ଞତା।
• ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କ ତ୍ୟାଗକୁ ସ୍ମରଣ।
• ପାରିବାରିକ ପରମ୍ପରାର ସଂରକ୍ଷଣ।
• ନମ୍ରତା ଓ ସେବାଭାବ।
• ଜୀବନର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ନିରନ୍ତରତାର ଉପଲବ୍ଧି।

ଏହିପରି ଭାବରେ ପିତୃଋଣ ପରିଶୋଧ କେବଳ ଧାର୍ମିକ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ପ୍ରେମ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, କୃତଜ୍ଞତା ଏବଂ ସେବାଭାବରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଆଜୀବନ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା।

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ଆଲୋକରେ ପିତୃଦିବସ

ହିନ୍ଦୁ ଦର୍ଶନର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ପିତୃଦିବସ କେବଳ ଜୀବିତ ପିତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଜଣାଇବାର ଦିନ ନୁହେଁ। ଏହା ସେହି ସମସ୍ତ ପିତା ଓ ପୂର୍ବପୁରୁଷଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଦିନ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ତ୍ୟାଗ, ଆଶୀର୍ବାଦ ଓ ଆଦର୍ଶ ଆମର ଜୀବନକୁ ଗଢ଼ି ତୋଳିଛି।

ଜୀବିତ ପିତାଙ୍କୁ ସେବା, ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ନେହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିବା ସହିତ ଦିବଙ୍ଗତ ପିତାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଦାନ ଓ ସତ୍କର୍ମ କରିବା ହିଁ ପିତୃଦିବସର ପ୍ରକୃତ ସାର୍ଥକତା।

ଯେତେବେଳେ ଆମେ ପିତାମାତାଙ୍କୁ ଜୀବିତାବସ୍ଥାରେ ସେବା କରୁ ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ସହିତ ସ୍ମରଣ କରୁ, ସେତେବେଳେ ଆମେ ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ଏକ ମହାନ ଆଦର୍ଶକୁ ପାଳନ କରୁ। ଏହା ହେଉଛି ପିତୃଋଣ ପରିଶୋଧର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଥ ଏବଂ ପିତାଙ୍କ ପ୍ରତି ପ୍ରକୃତ ଶ୍ରଦ୍ଧାଞ୍ଜଳି।