ମହାଭାରତ ଗଦ୍ୟରେ – ଭାଗ ୧୦୩ !
କର୍ମଯୋଗ – ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ହିଁ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା ! ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ଏକ ମହାକାବ୍ୟମୟ କାହାଣୀ ।
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧ । ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ !
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ଅର୍ଜୁନ ନିଜର ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥିଲେ ।
ସେ ଭାବିଲେ —
“ମୁଁ ଏମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବି ?”
ତାଙ୍କ ହାତରୁ ଗାଣ୍ଡୀବ ଧନୁ ଖସିଗଲା ।
ସେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ ।
ତା’ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କୁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଜୀବନର ସତ୍ୟ ବୁଝାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
୨ । କର୍ମ କ’ଣ !
“କର୍ମ” ମାନେ ଆମେ ଯେଉଁ କାମ କରୁ ।
ଆମେ ଉଠୁ ।
ପାଠ ପଢ଼ୁ ।
ଖେଳୁ ।
ଖାଉ ।
କାମ କରୁ ।
ଅନ୍ୟକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରୁ ।
ଏସବୁ କର୍ମ ।
ଜୀବନରେ କେହି ମଧ୍ୟ କର୍ମ ବିନା ରହିପାରେ ନାହିଁ ।
ଜଣେ ପିଲାର କର୍ମ ହେଉଛି ପାଠ ପଢ଼ିବା ।
ଜଣେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କର୍ମ ହେଉଛି ପଢ଼ାଇବା ।
ଜଣେ ଡାକ୍ତରଙ୍କ କର୍ମ ହେଉଛି ରୋଗୀଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ।
ଜଣେ ଚାଷୀଙ୍କ କର୍ମ ହେଉଛି ଚାଷ କରିବା ।
ସମସ୍ତଙ୍କର କିଛି ନା କିଛି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଅଛି ।
୩ । କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କ’ଣ !
କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମାନେ ଯେଉଁ କାମ ଆମେ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ ।
ଧର, ଜଣେ ପିଲା ସ୍କୁଲକୁ ଯାଉଛି ।
ତା’ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ମନ ଦେଇ ପଢ଼ିବା ।
ସେ ଯଦି ପାଠ ନପଢ଼ି କେବଳ ଖେଳିବ, ତେବେ ତା’ର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଳନ ହେଲା ନାହିଁ ।
ସେହିପରି ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ଯଦି ପିଲାଙ୍କୁ ଭଲ ଭାବରେ ନପଢ଼ାଇ କେବଳ ନିଜ ସୁବିଧା ଦେଖିବେ, ତେବେ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରୁନାହାନ୍ତି ।
ତେଣୁ ଗୀତା ଆମକୁ କହେ —
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଭଲ ଭାବରେ କର ।
୪ । କର୍ମ କରିବା କାହିଁକି ଦରକାର !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ ମଣିଷ କର୍ମ ନକରି ରହିପାରିବ ନାହିଁ ।
ଆମେ କିଛି ନା କିଛି କରୁଥାଉ ।
ଏପରିକି ଚୁପ୍ଚାପ୍ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମ ମନରେ ଅନେକ ଚିନ୍ତା ଚାଲିଥାଏ ।
ତେଣୁ କର୍ମଠାରୁ ପଳାଇବା ନୁହେଁ ।
ବରଂ ଠିକ୍ କର୍ମ କରିବା ଦରକାର ।
୫ । ଭଲ କର୍ମ ଓ ଖରାପ କର୍ମ !
ସବୁ କର୍ମ ଭଲ ନୁହେଁ ।
କେତେକ କାମ ଭଲ ।
କେତେକ କାମ ଖରାପ ।
ଜଣେ ଭୋକିଲା ପିଲାକୁ ଖାଇବା ଦେବା ଭଲ କାମ ।
ଜଣେ ପଡ଼ିଯାଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଉଠାଇବା ଭଲ କାମ ।
ମିଛ କହି ଅନ୍ୟକୁ ଠକିବା ଖରାପ କାମ ।
ଅନ୍ୟର ଜିନିଷ ଚୋରି କରିବା ଖରାପ କାମ ।
କାହାକୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ କଷ୍ଟ ଦେବା ମଧ୍ୟ ଖରାପ କାମ ।
ତେଣୁ କେବଳ କର୍ମ କରିବା ନୁହେଁ ।
ଭଲ ଓ ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ କର୍ମ କରିବା ଦରକାର ।
୬ । ଫଳ ମିଳିବ କି ନାହିଁ !
ଏଠାରେ ଗୀତାର ଏକ ବହୁତ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷା ଆସେ ।
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି —
“କର୍ମଣ୍ୟେବାଧିକାରସ୍ତେ ମା ଫଳେଷୁ କଦାଚନ ।”
ଏହାର ସରଳ ଅର୍ଥ —
ତୁମର ଅଧିକାର କର୍ମ କରିବାରେ ଅଛି ।
କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳ ଉପରେ ତୁମର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅଧିକାର ନାହିଁ ।
ଏହି କଥାକୁ ଜଣେ ପିଲାର ଉଦାହରଣରେ ବୁଝିବା ।
ଜଣେ ପିଲା ପରୀକ୍ଷା ପାଇଁ ଭଲ ଭାବରେ ପଢ଼ିଲା ।
ସେ ଦିନରାତି ପରିଶ୍ରମ କଲା ।
ପରୀକ୍ଷା ଦିନେ ସେ ଭଲ ଭାବରେ ଲେଖିଲା ।
ଏହା ହେଉଛି ତା’ର କର୍ମ ।
କିନ୍ତୁ ଶେଷରେ ସେ କେତେ ନମ୍ବର ପାଇବ, ତାହା ଆଗରୁ ନିଶ୍ଚିତ କରିହେବ ନାହିଁ ।
ତେଣୁ ପିଲାଟି ନିଜର କାମ ଭଲ ଭାବରେ କରିବା ଉଚିତ ।
୭ । ତାହେଲେ ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ କି !
ଏଠାରେ ଗୀତାର କଥାକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର ।
ଗୀତା କହୁନାହିଁ ଯେ ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର ନାହିଁ ।
ବରଂ ଗୀତା କହେ —
ଭଲ ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର, କିନ୍ତୁ ଫଳକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅ ନାହିଁ ।
ପିଲାଟି ଭଲ ନମ୍ବର ପାଇଁ ପଢ଼ିବା ଦରକାର ।
କିନ୍ତୁ ପରୀକ୍ଷା ପୂର୍ବରୁ ଏତେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ସେ ପଢ଼ିପାରିବ ନାହିଁ ।
ନିଜ କାମରେ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର ।
୮ । ଚାଷୀର ଉଦାହରଣ !
ଜଣେ ଚାଷୀ ଜମିରେ ମଞ୍ଜି ପକାଇଲେ ।
ସେ ଜମିକୁ ଚାଷ କଲେ ।
ପାଣି ଦେଲେ ।
ଖତ ଦେଲେ ।
ଅନେକ ପରିଶ୍ରମ କଲେ ।
ଏହା ହେଉଛି ତାଙ୍କର କର୍ମ ।
କିନ୍ତୁ ବର୍ଷା କେତେ ହେବ, ପାଣିପାଗ କିପରି ରହିବ, ଫସଲରେ ରୋଗ ହେବ କି ନାହିଁ — ଏସବୁ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କ ହାତରେ ନଥାଏ ।
ତେଣୁ ସେ ନିଜର ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ।
ଫସଲ ଭଲ ହେଲେ ଖୁସି ହେବେ ।
ଫସଲ ଖରାପ ହେଲେ କାରଣ ବୁଝି ପରବର୍ତ୍ତୀ ବର୍ଷ ଆହୁରି ଭଲ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ।
ଏହା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ଏକ ସରଳ ଉଦାହରଣ ।
୯ । କର୍ମଯୋଗ ମାନେ କ’ଣ !
“ଯୋଗ” ମାନେ କେବଳ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ବସିବା ନୁହେଁ ।
ଗୀତାରେ କର୍ମଯୋଗ ମାନେ ହେଉଛି —
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା ଏବଂ ଅତ୍ୟଧିକ ସ୍ୱାର୍ଥ ଓ ଫଳର ଆସକ୍ତିରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ।
ଧର, ଜଣେ ଡାକ୍ତର ରୋଗୀଙ୍କୁ ଚିକିତ୍ସା କରୁଛନ୍ତି ।
ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ହେଉଛି ଭଲ ଚିକିତ୍ସା କରିବା ।
ରୋଗୀ ସୁସ୍ଥ ହେବା ପାଇଁ ସେ ସମସ୍ତ ଚେଷ୍ଟା କରିବେ ।
କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଫଳ ତାଙ୍କ ହାତରେ ନଥାଏ ।
ତେଣୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସଚ୍ଚୋଟ ଭାବରେ କରିବା ହିଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ଦାୟିତ୍ୱ ।
୧୦ । ନିଷ୍କାମ କର୍ମ କ’ଣ !
ଗୀତାରେ “ନିଷ୍କାମ କର୍ମ”ର ଶିକ୍ଷା ଅତ୍ୟନ୍ତ ମହତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ।
ନିଷ୍କାମ କର୍ମ ମାନେ ହେଉଛି ନିଜ କାମକୁ ଭଲ ଭାବରେ କରିବା, କିନ୍ତୁ କେବଳ ନିଜର ସ୍ୱାର୍ଥ ପାଇଁ କାମ ନକରିବା ।
ଧର, ତୁମେ ଜଣେ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ରାସ୍ତା ପାର କରାଇଲା ।
ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କଲା ।
କିନ୍ତୁ ତା’ ବଦଳରେ ସେ ତୁମକୁ କିଛି ଦେବେ ବୋଲି ଆଶା କଲା ନାହିଁ ।
ଏହା ହେଉଛି ନିଃସ୍ୱାର୍ଥ ସେବାର ଏକ ସରଳ ଉଦାହରଣ ।
କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ଏ ନୁହେଁ ଯେ ଜୀବନରେ କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିବା ନାହିଁ ।
ଲକ୍ଷ୍ୟ ରଖିବା ଦରକାର ।
ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଦରକାର ।
ଭଲ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର ।
କିନ୍ତୁ ଫଳ ନମିଳିଲେ ନିଜର ମନ ଓ ଚରିତ୍ରକୁ ନଷ୍ଟ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୧୧ । ଜଣେ ପିଲା କର୍ମଯୋଗ କିପରି ପାଳନ କରିବ !
ଜଣେ ପିଲା ପାଇଁ କର୍ମଯୋଗ ବହୁତ ସରଳ ।
ସେ ମନ ଦେଇ ପଢ଼ିବ ।
ଘରେ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବ ।
ସ୍କୁଲରେ ଶିକ୍ଷକଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବ ।
ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ସହିତ ଭଲ ବ୍ୟବହାର କରିବ ।
ପରୀକ୍ଷାରେ ନିଜେ ପରିଶ୍ରମ କରିବ ।
ନକଲ କରିବ ନାହିଁ ।
ଅନ୍ୟ ପିଲା ଅଧିକ ନମ୍ବର ପାଇଲେ ଈର୍ଷା କରିବ ନାହିଁ ।
କମ୍ ନମ୍ବର ମିଳିଲେ ନିରାଶ ହେବ ନାହିଁ ।
ନିଜର ଭୁଲ୍ ଖୋଜିବ ।
ପୁଣି ଚେଷ୍ଟା କରିବ ।
ଏହା ମଧ୍ୟ ଗୀତାର କର୍ମଯୋଗକୁ ଜୀବନରେ ଆଣିବାର ଏକ ଉପାୟ ।
୧୨ । କର୍ମଯୋଗ ଆମକୁ କ’ଣ ଶିଖାଏ !
କର୍ମଯୋଗ ଆମକୁ କହେ —
କାମରୁ ପଳାଇବା ନାହିଁ ।
ଅଳସୁଆ ହେବା ନାହିଁ ।
ନିଜ କାମକୁ ଛୋଟ ଭାବିବା ନାହିଁ ।
କାମ କରିବା ସମୟରେ ସଚ୍ଚୋଟ ରହ ।
ଅନ୍ୟାୟ କର ନାହିଁ ।
ଅନ୍ୟକୁ ଠକ ନାହିଁ ।
ଫଳ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କର ।
କିନ୍ତୁ ଫଳ ନମିଳିଲେ ଭାଙ୍ଗିପଡ଼ ନାହିଁ ।
ସଫଳ ହେଲେ ଅହଂକାର କର ନାହିଁ ।
ବିଫଳ ହେଲେ ଚେଷ୍ଟା ଛାଡ଼ ନାହିଁ ।
ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ ।
୧୩ । ଅର୍ଜୁନ କ’ଣ ବୁଝିଲେ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଅର୍ଜୁନ ଧୀରେ ଧୀରେ ନିଜର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରୁ ବାହାରିଲେ ।
ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ କେବଳ ମୋହରେ ପଡ଼ି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ ।
ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ମଣିଷକୁ ଜ୍ଞାନରେ ନିଜର ମନକୁ ଦୃଢ଼ କରିବା ଦରକାର ।
ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଦରକାର ।
ଏବଂ ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ ନିଜର କର୍ମକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପଣ କରି କରିବା ମଧ୍ୟ ଏକ ଉଚ୍ଚ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ମାର୍ଗ ।
୧୪ । ଆମ ପାଇଁ ଗୀତାର ଶିକ୍ଷା !
ଆଜି କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରରେ ଆମର ଯୁଦ୍ଧ ନାହିଁ ।
କିନ୍ତୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ମଣିଷର ଜୀବନରେ ନିଜ ନିଜର ସମସ୍ୟା ଅଛି ।
କେହି ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ଚିନ୍ତିତ ।
କେହି ଚାକିରି ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ।
କେହି ପରିବାରର ସମସ୍ୟାରେ ଦୁଃଖିତ ।
କେହି ଟଙ୍କା ପାଇଁ ଚିନ୍ତିତ ।
କେହି ସଫଳତା ନମିଳିବାରୁ ଦୁଃଖିତ ।
ଏହି ସମସ୍ତ ସମୟରେ ଗୀତା ଆମକୁ ଗୋଟିଏ ସରଳ କଥା ମନେ ପକାଇଦିଏ —
“ତୁମେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଠିକ୍ ଭାବରେ କର । ନିଜର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଚେଷ୍ଟା କର । ମନକୁ ଶାନ୍ତ ରଖ । ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ରଖ ।”
ଏହି ଶିକ୍ଷା ଛୋଟ ପିଲା ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ।
ବଡ଼ ମଣିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ।
ସଫଳ ମଣିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ।
ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ମଣିଷ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଉପଯୋଗୀ ।
୧୫ । ଭାଗ–୧୦୩ର ସାରକଥା !
କର୍ମ କର ।
କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କର ।
ଭଲ କାମ କର ।
ସଚ୍ଚୋଟ ରୁହ ।
ଫଳ ପାଇଁ ପରିଶ୍ରମ କର ।
କିନ୍ତୁ ଫଳକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଚିନ୍ତିତ ହୁଅ ନାହିଁ ।
ସଫଳ ହେଲେ ଅହଂକାର କର ନାହିଁ ।
ବିଫଳ ହେଲେ ନିରାଶ ହୁଅ ନାହିଁ ।
ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କର ।
ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କର ।
ଏହିପରି ଜୀବନ ବଞ୍ଚିବା ହେଉଛି କର୍ମଯୋଗର ସରଳ ଶିକ୍ଷା ।
ଭାଗ–୧୦୪ରେ ଜାରି ରହିବ — ଜ୍ଞାନଯୋଗ ଓ ଭକ୍ତିଯୋଗ : ଜ୍ଞାନ କ’ଣ, ଭକ୍ତି କ’ଣ ଏବଂ ଜଣେ ସାଧାରଣ ମଣିଷ କିପରି ଭକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଜୀବନକୁ ଉନ୍ନତ କରିପାରେ ।