ଭଗବଦ୍ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ–୧୨୫
ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର, MA, LLB, IRS (Retired) ।
୧. ଜ୍ଞାନ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଲବ୍ଧିର ମହତ୍ତ୍ୱ !
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ଜୀବନର ଗଭୀର ସତ୍ୟ ବୁଝାଇ ଚାଲିଛନ୍ତି । ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ଥିବା ଦୁଃଖ, ଭୟ ଓ ମୋହକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ସେ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧ ବିଷୟରେ କହୁନାହାନ୍ତି; ବରଂ ମଣିଷ କିପରି ନିଜ ଜୀବନକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ବୁଝିବ, ତାହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଉଛନ୍ତି ।
ପୂର୍ବ ଶ୍ଳୋକରେ ସେ ପ୍ରକୃତିର ତିନିଗୁଣ ଓ ସେଗୁଡ଼ିକର ପ୍ରଭାବ ବିଷୟରେ କହିଥିଲେ । ଏବେ ସେ ବୁଝାଉଛନ୍ତି ଯେ ଧାର୍ମିକ ଜ୍ଞାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ବାହ୍ୟ ଆଚାର ପାଳନ କରିବା ନୁହେଁ । ଏହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ମନକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା, ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ବୁଝିବା ଏବଂ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦିଗରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ।
୨. ଜଳାଶୟ ଓ ଚାରିଆଡ଼େ ଜଳର ଉଦାହରଣ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୪୬ !
ଯାବାନର୍ଥ ଉଦପାନେ
ସର୍ବତଃ ସମ୍ପ୍ଲୁତୋଦକେ ।
ତାବାନ୍ ସର୍ବେଷୁ ବେଦେଷୁ
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ୟ ବିଜାନତଃ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଏକ ସୁନ୍ଦର ଉଦାହରଣ ଦେଇଛନ୍ତି । ଯେଉଁଠାରେ ଚାରିଆଡ଼େ ପ୍ରଚୁର ଜଳ ରହିଛି, ସେଠାରେ ଗୋଟିଏ ଛୋଟ କୂଅର ଜଳର ଆବଶ୍ୟକତା ସୀମିତ ହୋଇଯାଏ । ସେହିପରି ଯେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତି ପରମ ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଛନ୍ତି, ସେ ବେଦର ଜ୍ଞାନର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ବେଦ କିମ୍ବା ଧାର୍ମିକ ଗ୍ରନ୍ଥର ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ, ତାହା ନୁହେଁ । ବରଂ ଗ୍ରନ୍ଥର ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ଯେଉଁ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟ ଆଡ଼କୁ ନେଇଯାଏ, ସେହି ସତ୍ୟକୁ ଜୀବନରେ ଅନୁଭବ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
ଆମେ ଅନେକ ପବିତ୍ର ପୁସ୍ତକ ପଢ଼ିପାରୁ । ଅନେକ ଶ୍ଳୋକ ମୁଖସ୍ଥ କରିପାରୁ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆମ ମନରୁ ଅହଂକାର, ଈର୍ଷା, ଲୋଭ ଓ ଘୃଣା ଦୂର ନ ହୁଏ, ତେବେ ସେହି ଜ୍ଞାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଆମେ ପାଇପାରିବା ନାହିଁ । ପ୍ରକୃତ ଜ୍ଞାନ ଆମ ଆଚରଣରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବା ଉଚିତ ।
୩. କର୍ମ କରିବାରେ ତୁମର ଅଧିକାର !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୪୭ !
କର୍ମଣ୍ୟେବାଧିକାରସ୍ତେ
ମା ଫଳେଷୁ କଦାଚନ ।
ମା କର୍ମଫଳହେତୁର୍ଭୂଃ
ମା ତେ ସଙ୍ଗୋଽସ୍ତ୍ୱକର୍ମଣି ॥
ଏହା ଭଗବଦ୍ଗୀତାର ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶ୍ଳୋକ । ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି, ତୁମର ଅଧିକାର କର୍ମ କରିବାରେ ଅଛି, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳ ଉପରେ ତୁମର ଅଧିକାର ନାହିଁ । ତୁମେ କେବଳ ଫଳ ପାଇବାକୁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କରି କାମ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହା ସହିତ କର୍ମ ନ କରିବା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ତୁମର ଆସକ୍ତି ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଏହି ଶ୍ଳୋକକୁ ଭଲ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଯୋଜନା କରିବା ଅନୁଚିତ, କିମ୍ବା କାମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆଦୌ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଆମେ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବା; କିନ୍ତୁ ଫଳ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ନ ହେଲେ ନିଜକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଫଳ ଭାବିବା ନାହିଁ ।
ଜଣେ ଛାତ୍ର ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଠ ପଢ଼ିବା ଉଚିତ । ଜଣେ ଶିକ୍ଷକ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ଜଣେ କର୍ମଚାରୀ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କାମ କରିବା ଉଚିତ । ଜଣେ ଚାଷୀ ଜମିରେ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ । କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସମୟରେ ଫଳ ଆମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନଥାଏ । ତେଣୁ ଆମେ ନିଜ ପ୍ରୟାସକୁ ଉନ୍ନତ କରିବା ସହିତ ଫଳକୁ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ ।
୪. କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ରଖ ନାହିଁ !
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଆମକୁ ଜୀବନର ଏକ ବଡ଼ ସମସ୍ୟା ବିଷୟରେ ସଚେତନ କରେ । ଆମେ ଅନେକ ସମୟରେ କୌଣସି କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ପୂର୍ବରୁ ତାହାର ଫଳକୁ ନେଇ ଚିନ୍ତା କରିବା ଆରମ୍ଭ କରିଦେଉ । ମୁଁ ସଫଳ ହେବି କି ନାହିଁ ? ଲୋକେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରିବେ କି ନାହିଁ ? ମୋତେ ଲାଭ ମିଳିବ କି ନାହିଁ ? ଏହି ଚିନ୍ତା ଆମ ମନର ଶାନ୍ତିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ ।
କର୍ମଯୋଗ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିବା ହେଉଛି ଆମର ପ୍ରଥମ ଦାୟିତ୍ୱ । ଫଳ ପାଇବା ପାଇଁ ଆମେ ଚେଷ୍ଟା କରିବା, ଯୋଜନା କରିବା ଓ ନିଜର ଭୁଲକୁ ସୁଧାରିବା । କିନ୍ତୁ ଫଳ ପାଇଁ ଏତେ ଚିନ୍ତିତ ହେବା ନାହିଁ ଯେ ଆମେ ନିଜର କାମକୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ କରିପାରିବା ନାହିଁ ।
ଭକ୍ତିର ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ଆମେ ନିଜର ସର୍ବୋତ୍ତମ ପ୍ରୟାସ କରି ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ନିଜର ଅହଂକାରକୁ ସମର୍ପଣ କରିବା । ଏହି ସମର୍ପଣ ଅଳସୁଆପଣ ନୁହେଁ । ଏହା ହେଉଛି ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କାମ କରି, ଅନିଶ୍ଚିତ ଫଳକୁ ନେଇ ଅତ୍ୟଧିକ ଭୟଭୀତ ନ ହେବାର ମନୋଭାବ ।
୫. କର୍ମ କରିବାରୁ କେବେ ପଛକୁ ହଟ ନାହିଁ !
ଶ୍ଳୋକ ୪୭ର ଶେଷ ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆଉ ଗୋଟିଏ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହୁଛନ୍ତି । ମଣିଷ କେବଳ ଫଳ ପାଇବାର ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରିବ ନୁହେଁ, କାମ ନ କରିବା ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
କେତେକ ଲୋକ ବିଫଳତାର ଭୟରେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରନ୍ତି ନାହିଁ । କେତେକ ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ନିନ୍ଦାକୁ ଭୟ କରି ସତ୍ୟ କଥା କହିବାରୁ ପଛକୁ ହଟନ୍ତି । ଆଉ କେତେକ ଲୋକ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଅନ୍ୟ ଉପରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି । ଏହା କର୍ମଯୋଗର ଶିକ୍ଷା ନୁହେଁ ।
ଯେଉଁ କାମ ଆମର ନ୍ୟାୟସଙ୍ଗତ ଦାୟିତ୍ୱ, ତାହାକୁ ସାହସର ସହିତ ପାଳନ କରିବା ଉଚିତ । ତଥାପି ଏଠାରେ ଗୋଟିଏ କଥା ମନେ ରଖିବା ଆବଶ୍ୟକ—ସବୁ କାମ କରିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ । ଅନ୍ୟାୟ, ହିଂସା କିମ୍ବା ଅଧର୍ମର କାମକୁ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ବିବେକ, ନ୍ୟାୟ ଓ ଧର୍ମର ଆଧାରରେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ଚିହ୍ନିବା ଆବଶ୍ୟକ ।
୬. ସମତ୍ୱ ହିଁ ଯୋଗ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୪୮ !
ଯୋଗସ୍ଥଃ କୁରୁ କର୍ମାଣି
ସଙ୍ଗଂ ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା ଧନଞ୍ଜୟ ।
ସିଦ୍ଧ୍ୟସିଦ୍ଧ୍ୟୋଃ ସମୋ ଭୂତ୍ୱା
ସମତ୍ୱଂ ଯୋଗ ଉଚ୍ୟତେ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି, ହେ ଧନଞ୍ଜୟ, ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଯୋଗରେ ସ୍ଥିର ହୋଇ ନିଜ କର୍ମ କର । ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତା ଉଭୟ ସମୟରେ ମନକୁ ସମଭାବରେ ରଖ । ଏହି ସମଭାବକୁ ହିଁ ଯୋଗ କୁହାଯାଏ ।
ଏହି ଶିକ୍ଷା ଶୁଣିବାକୁ ସରଳ, କିନ୍ତୁ ଜୀବନରେ ପାଳନ କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟାସ ଦରକାର । ଯେତେବେଳେ ଆମକୁ କେହି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ଆମେ ଖୁସି ହୋଇଥାଉ । କେହି ନିନ୍ଦା କଲେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଥାଉ । ଲାଭ ହେଲେ ଆନନ୍ଦିତ ହେଉ, କ୍ଷତି ହେଲେ ଚିନ୍ତିତ ହେଉ । କିନ୍ତୁ ମନକୁ ଏତେ ଅସ୍ଥିର କରିଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଆମେ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ର ବିଚାର କରିବାର ଶକ୍ତି ହରାଇବା ।
ସମଭାବର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଆମେ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିବା ନାହିଁ କିମ୍ବା ସଫଳତାରେ ଆନନ୍ଦିତ ହେବା ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ଭାବନାରେ ବୁଡ଼ି ନିଜର ବିବେକ ହରାଇବା ନାହିଁ । ଆନନ୍ଦ ଓ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଦୃଢ଼ ରହିବା ।
୭. କର୍ମରେ ଦକ୍ଷତାର ଅର୍ଥ କ’ଣ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୪୯ !
ଦୂରେଣ ହ୍ୟବରଂ କର୍ମ
ବୁଦ୍ଧିଯୋଗାଦ୍ଧନଞ୍ଜୟ ।
ବୁଦ୍ଧୌ ଶରଣମନ୍ୱିଚ୍ଛ
କୃପଣାଃ ଫଳହେତବଃ ॥
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ରଖି କରାଯାଉଥିବା କର୍ମଠାରୁ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗର ମାର୍ଗ ଉତ୍ତମ । ତେଣୁ ଅର୍ଜୁନ ଏହି ବୁଦ୍ଧିର ଆଶ୍ରୟ ନିଅନ୍ତୁ । ଯେଉଁମାନେ କେବଳ କର୍ମର ଫଳକୁ ହିଁ ନିଜର ଲକ୍ଷ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଫଳର ଆସକ୍ତିରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ରହିଯାଆନ୍ତି ।
ଏଠାରେ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ବିବେକ, ଜ୍ଞାନ ଓ ମନର ସ୍ଥିରତା ସହିତ କାମ କରିବା । କେବଳ ଅଧିକ ପରିଶ୍ରମ କରିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ; କେଉଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ, କେଉଁ ପଦ୍ଧତିରେ କରିବା ଉଚିତ ଏବଂ ତାହାର ପ୍ରଭାବ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ କିପରି ପଡ଼ିବ, ସେଥିପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦେବା ଦରକାର ।
ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜର କାମକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରେ, କିନ୍ତୁ ଫଳ ପାଇଁ ଅନ୍ୟାୟର ଆଶ୍ରୟ ନିଏ ନାହିଁ, ସେ କର୍ମଯୋଗର ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଝିବା ଆରମ୍ଭ କରିଛି ।
୮. ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ ଫଳର ବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଅ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୫୦ !
ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତୋ ଜହାତୀହ
ଉଭେ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ ।
ତସ୍ମାଦ୍ୟୋଗାୟ ଯୁଜ୍ୟସ୍ୱ
ଯୋଗଃ କର୍ମସୁ କୌଶଲମ୍ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି, ସମବୁଦ୍ଧିରେ ଯୁକ୍ତ ମଣିଷ ଏହି ଜୀବନରେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତିର ବନ୍ଧନକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିପାରେ । ତେଣୁ ଯୋଗରେ ନିଯୁକ୍ତ ହୁଅ, କାରଣ ଯୋଗ ହେଉଛି କର୍ମରେ କୌଶଳ ।
ଏଠାରେ “କର୍ମସୁ କୌଶଲମ୍” ବୋଲି କହିବାର ଅର୍ଥ କେବଳ କୌଣସି କାମକୁ ଚତୁରତାର ସହିତ କରିବା ନୁହେଁ । ଏହାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ବିବେକ, ଆସକ୍ତିହୀନତା ଓ ଠିକ୍ ମନୋଭାବ ସହିତ କର୍ମ କରିବା । ଆମର କାମ ଯେପରି ଅନ୍ୟାୟର କାରଣ ନ ହୁଏ, ଆମେ ନିଜର ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଅବହେଳା ନ କରୁ ଏବଂ ଫଳ ପ୍ରତି ମୋହରେ ନିଜର ଶାନ୍ତି ହରାଇ ନ ବସୁ, ଏହା ହିଁ କର୍ମଯୋଗର ମହତ୍ତ୍ୱ ।
ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଇବା ମାନେ ନିଜ କାମକୁ ଅବହେଳା କରିବା ନୁହେଁ । ବରଂ ନିଜ କର୍ମକୁ ସଚ୍ଚୋଟତାର ସହିତ କରି, ତାହାକୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ଅର୍ପଣ କରିବାର ଭାବନା ରଖିବା ।
୯. ଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷ କିପରି ମୁକ୍ତିର ପଥ ପାଏ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୫୧ !
କର୍ମଜଂ ବୁଦ୍ଧିଯୁକ୍ତା ହି
ଫଳଂ ତ୍ୟକ୍ତ୍ୱା ମନୀଷିଣଃ ।
ଜନ୍ମବନ୍ଧବିନିର୍ମୁକ୍ତାଃ
ପଦଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତ୍ୟନାମୟମ୍ ॥
ଏହି ଶ୍ଳୋକରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହୁଛନ୍ତି ଯେ ବୁଦ୍ଧିଯୋଗରେ ଯୁକ୍ତ ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ତ୍ୟାଗ କରି ଜନ୍ମବନ୍ଧନରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବାର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି । ସେମାନେ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଶାନ୍ତିମୟ ପରମପଦକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି ।
ଏହି ଶିକ୍ଷା ଆମକୁ କହୁଛି ଯେ ମଣିଷର ଜୀବନ କେବଳ ଧନ, ପଦବୀ, ପ୍ରଶଂସା ଓ ସାମାଜିକ ସମ୍ମାନ ପାଇବାରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଛି ମନର ଶୁଦ୍ଧତା, ଅନ୍ତରର ଶାନ୍ତି ଏବଂ ସତ୍ୟର ଅନୁଭୂତି ।
ଯେଉଁ ମଣିଷ ସବୁବେଳେ ନିଜର ଲାଭକୁ ଚିନ୍ତା କରେ, ସେ ଅନେକ ସମୟରେ ଅଶାନ୍ତ ରହେ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକୁ ମଧ୍ୟ ଧ୍ୟାନ ଦିଏ ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖେ, ସେ ମନରେ ଅଧିକ ଶାନ୍ତି ଅନୁଭବ କରିପାରେ ।
୧୦. ଯେତେବେଳେ ମୋହର ଅନ୍ଧକାର ଦୂର ହୁଏ !
ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ଅଧ୍ୟାୟ ୨, ଶ୍ଳୋକ ୫୨ !
ଯଦା ତେ ମୋହକଳିଳଂ
ବୁଦ୍ଧିର୍ବ୍ୟତିତରିଷ୍ୟତି ।
ତଦା ଗନ୍ତାସି ନିର୍ବେଦଂ
ଶ୍ରୋତବ୍ୟସ୍ୟ ଶ୍ରୁତସ୍ୟ ଚ ॥
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହୁଛନ୍ତି, ଯେତେବେଳେ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ମୋହରୂପୀ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଣିଥିବା ଓ ଆଗକୁ ଶୁଣିବାକୁ ଥିବା ବିଭିନ୍ନ ମତ ଓ ଶିକ୍ଷା ପ୍ରତି ଅନ୍ଧ ଆସକ୍ତିରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇପାରିବ । ତୁମେ ନିଜର ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟକୁ ବୁଝିବାକୁ ସକ୍ଷମ ହେବ ।
ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମନରେ ମୋହ ଥିଲା । ସେ ନିଜର ଗୁରୁ, ପିତାମହ ଓ ସମ୍ପର୍କୀୟମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହୋଇପଡ଼ିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ମନରେ ଥିବା ଭଲପାଇବା ଅସ୍ୱାଭାବିକ ନଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସେହି ମୋହ ଯୋଗୁଁ ସେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଚିନ୍ତା କରିପାରୁ ନଥିଲେ ।
ଆମ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଘଟେ । କେବେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭଲପାଇବା, କେବେ ଲୋଭ, କେବେ କ୍ରୋଧ ଏବଂ କେବେ ଭୟ ଆମକୁ ଠିକ୍ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବାରୁ ଦୂରେଇ ଦିଏ । ସେତେବେଳେ ଆମକୁ ଶାନ୍ତ ମନରେ ଭାବିବା ଦରକାର । ଧର୍ମ, ବିବେକ ଓ ନ୍ୟାୟକୁ ଆଧାର କରି ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଦରକାର ।
ଏହି ଭାଗର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା !
ଏହି ଭାଗରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆମକୁ ଶିଖାଉଛନ୍ତି ଯେ ଜୀବନରେ କର୍ମ କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳ ପ୍ରତି ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି ଆମକୁ ଦୁଃଖ ଓ ଅଶାନ୍ତିରେ ପକାଇପାରେ । ତେଣୁ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା, ନିଜର ଭୁଲରୁ ଶିଖିବା, ସଫଳତା ଓ ବିଫଳତାରେ ମନକୁ ସ୍ଥିର ରଖିବା ଏବଂ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ ।
ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା—ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍କୁ ଚିହ୍ନିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅ । ଆମ ମନରୁ ଅହଂକାର, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟାୟର ଭାବନା ଦୂର କର । ଆମେ ଯେପରି ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିପାରିବୁ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦୁଃଖରେ ସାହାଯ୍ୟର ହାତ ବଢ଼ାଇପାରିବୁ, ସେହି ଶକ୍ତି ଆମକୁ ପ୍ରଦାନ କର ।
ଜୟ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ !