୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୬ ର ଲଣ୍ଡନ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ : ବିଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା :
ଅଧ୍ୟାୟ – ୨
( ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର )
ହିନ୍ଦୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ, ମହାଭାରତ, ଧାର୍ମିକ ଆଚରଣ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମର ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ
ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣର ବୈଜ୍ଞାନିକ ସ୍ୱରୂପ, ଏହାର ଇତିହାସ ଏବଂ ୧୨ ଅଗଷ୍ଟ ୨୦୨୬ ତାରିଖରେ ଲଣ୍ଡନରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହେବାକୁ ଥିବା ଆଂଶିକ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମ୍ପର୍କରେ ଆଲୋଚନା କରିଥିଲୁ । ବିଜ୍ଞାନ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ କିପରି ଘଟେ ତାହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଧର୍ମ ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା ଏପରି ଘଟଣାର ନୈତିକ, ସାଂସ୍କୃତିକ ଏବଂ ଆତ୍ମିକ ତାତ୍ପର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଅନ୍ତି । ମାନବ ସଭ୍ୟତାର ଦୀର୍ଘ ଇତିହାସରେ ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମ ନିଜ ନିଜ କ୍ଷେତ୍ରରେ ମଣିଷର ଜିଜ୍ଞାସାକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିଆସିଛନ୍ତି ।
ହିନ୍ଦୁ ପରମ୍ପରାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ
ପୃଥିବୀର ପ୍ରାଚୀନ ସଭ୍ୟତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭାରତର ସ୍ଥାନ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର । ଏଠାରେ ଆକାଶ, ଗ୍ରହ, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଖଗୋଳୀୟ ଘଟଣାକୁ କେବଳ ବୈଜ୍ଞାନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ନୁହେଁ, ବରଂ ଧାର୍ମିକ ଓ ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ମଧ୍ୟ ବିଚାର କରାଯାଇଛି । ପୁରାଣମାନଙ୍କରେ ରାହୁ ଓ କେତୁଙ୍କ କାହାଣୀ ମାଧ୍ୟମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣର ଏକ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଦିଆଯାଇଛି ।
ସମୁଦ୍ର ମନ୍ଥନ ସମୟରେ ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ମିଳି ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଥିଲେ । ସେହି ସମୟରେ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ନାମକ ଜଣେ ଅସୁର ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସି ଅମୃତ ପାନ କରିଥିଲେ । ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ମୋହିନୀ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ମସ୍ତକ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିଦେଲେ । କିନ୍ତୁ ଅମୃତ ପାନ କରିଥିବାରୁ ମସ୍ତକ ଓ ଧଡ଼ ଉଭୟ ଅମର ହୋଇଗଲା । ମସ୍ତକର ନାମ ହେଲା ରାହୁ ଏବଂ ଧଡ଼ର ନାମ ହେଲା କେତୁ ।
ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ ରାହୁ ସମୟ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଗ୍ରାସ କରି ପ୍ରତିଶୋଧ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଶରୀର ନଥିବାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପୁଣି ମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଆନ୍ତି । ଏହି କାହାଣୀ ଏକ ଧାର୍ମିକ ଓ ପ୍ରତୀକାତ୍ମକ ବ୍ୟାଖ୍ୟା । ଅନ୍ୟପକ୍ଷରେ ଆଧୁନିକ ଜ୍ୟୋତିର୍ବିଜ୍ଞାନ ଗ୍ରହଣକୁ ପୃଥିବୀ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କକ୍ଷପଥର ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିଣାମ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରେ ।
ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ହିନ୍ଦୁମାନେ କାହିଁକି ଉପବାସ କରନ୍ତି ?
ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମରେ ଉପବାସ କେବଳ ଖାଦ୍ୟ ବର୍ଜନର ନାମ ନୁହେଁ । ଏହା ଆତ୍ମସଂଯମ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ସ୍ମରଣର ଏକ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସାଧନା ।
ଅନେକ ଭକ୍ତ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି ନାହିଁ । ସେମାନେ ଭଗବଦ୍ଗୀତା, ରାମାୟଣ, ଭାଗବତ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ପାଠ କରନ୍ତି । କେହି ଜପ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଭଜନରେ ସମୟ ଅତିବାହିତ କରନ୍ତି । ଗ୍ରହଣ ସମାପ୍ତ ହେବା ପରେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରିବା ପରେ ଖାଦ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରିବାର ପରମ୍ପରା ଅନେକ ସ୍ଥାନରେ ଆଜି ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚଳିତ ।
ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ଏହି ଉପବାସ ମଣିଷକୁ ନିଜ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିବା, ଲୋଭ ଓ ଆସକ୍ତିକୁ କମାଇବା ଏବଂ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରତି ମନୋନିବେଶ କରିବାର ସୁଯୋଗ ପ୍ରଦାନ କରେ ।
ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ ଦାନର ମହତ୍ତ୍ୱ
ହିନ୍ଦୁ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଗ୍ରହଣ ସମୟରେ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ପରେ ଦାନ କରିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପୁଣ୍ୟକର କାର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛି । ଅନେକ ଲୋକ ଅନ୍ନ, ବସ୍ତ୍ର, ଧନ, ଫଳ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପ୍ରୟୋଜନୀୟ ସାମଗ୍ରୀ ଦରିଦ୍ର ଓ ଅସହାୟ ଲୋକଙ୍କୁ ଦାନ କରନ୍ତି ।
ଦାନର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ପୁଣ୍ୟ ସଞ୍ଚୟ କରିବା ନୁହେଁ । ବରଂ ସମାଜରେ ସହାନୁଭୂତି, ମାନବିକତା ଓ ପରୋପକାରର ଭାବନାକୁ ସୁଦୃଢ଼ କରିବା ଏହାର ପ୍ରମୁଖ ଲକ୍ଷ୍ୟ ।
ମହାଭାରତରେ ଜୟଦ୍ରଥ ବଧ
ମହାଭାରତର କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧର ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ଦିନର ଘଟଣା ଭାରତୀୟ ସାହିତ୍ୟର ଅନ୍ୟତମ ସ୍ମରଣୀୟ ପ୍ରସଙ୍ଗ । ଅର୍ଜୁନ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଥିଲେ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ପୂର୍ବରୁ ସେ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ବଧ କରିବେ । ଯଦି ସେଥିରେ ବିଫଳ ହୁଅନ୍ତି, ତେବେ ସେ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରି ପ୍ରାଣତ୍ୟାଗ କରିବେ ।
ସମଗ୍ର ଦିନ କୌରବ ସେନା ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ କଠୋର ସୁରକ୍ଷା ଦେଇଥିଲେ । ସନ୍ଧ୍ୟା ସମୟରେ ହଠାତ୍ ଅନ୍ଧକାର ଦେଖାଦେଲା । ଅନେକ ଯୋଦ୍ଧା ଭାବିଲେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି । ଜୟଦ୍ରଥ ମଧ୍ୟ ନିଜକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ମନେ କରି ସାମ୍ନାକୁ ଆସିଲେ ।
ସେହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ସଙ୍କେତ ଦେଲେ ଯେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ହୋଇନାହିଁ । ଅର୍ଜୁନ ତତ୍କ୍ଷଣାତ୍ ବାଣ ପ୍ରୟୋଗ କରି ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ବଧ କଲେ ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ପୂରଣ କଲେ ।
କେତେକ ଆଧୁନିକ ଗବେଷକ ଏହି ଘଟଣାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ କିମ୍ବା ଗ୍ରହଣ ସଦୃଶ ପ୍ରାକୃତିକ ଘଟଣା ସହ ସମ୍ପର୍କିତ ବୋଲି ମତ ଦିଅନ୍ତି । ଅନ୍ୟ କେତେକ ବିଦ୍ୱାନ ଏହାକୁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦୈବୀ ଯୋଗମାୟାର ପ୍ରକାଶ ବୋଲି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରନ୍ତି । ଏ ବିଷୟରେ ଏକମତ ନିଷ୍କର୍ଷ ନାହିଁ ।
ଏକ ଉଲ୍ଲେଖନୀୟ କଥା ହେଉଛି ମହାଭାରତରେ ଏହି ସମୟରେ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ବନ୍ଦ କରି ଉପବାସ, ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିଥିବାର ସ୍ପଷ୍ଟ ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେ ନାହିଁ । ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଥିଲା ଯୁଦ୍ଧ ପରିଚାଳନା କରିବା ।
( କ୍ରମଶଃ — ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ବିଭିନ୍ନ ଧର୍ମରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଗ୍ରହଣ ସମ୍ପର୍କିତ ଦୃଷ୍ଟିଭଙ୍ଗୀ, ବିଜ୍ଞାନ ଓ ଧର୍ମର ସମନ୍ୱୟ, ଏବଂ ଲଣ୍ଡନରେ ମୋର ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ଅନୁଭୂତି ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ । )
