ମଦ୍ୟ (ଆଲକୋହଲ) ମାନବ ଶରୀର ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ

ମଦ୍ୟ (ଆଲକୋହଲ) ମାନବ ଶରୀର ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ: ଏକ ବୈଜ୍ଞାନିକ ବିଶ୍ଳେଷଣ

By Lokanath Mishra IRS ( retired)

ଅଧ୍ୟାୟ–୨

ମଦ୍ୟ ବା ଆଲକୋହଲ ହେଉଛି ବିଶ୍ୱର ସବୁଠାରୁ ବ୍ୟାପକ ଭାବରେ ବ୍ୟବହୃତ ମନୋସକ୍ରିୟ (Psychoactive) ପଦାର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଗୋଟିଏ। ବିୟର, ମଦ, ହ୍ୱିସ୍କି, ରମ୍, ବ୍ରାଣ୍ଡି, ଭୋଡ୍କା ଆଦି ସମସ୍ତ ମାଦକ ପାନୀୟର ମୁଖ୍ୟ ସକ୍ରିୟ ଉପାଦାନ ହେଉଛି ଇଥାନଲ୍ (Ethanol)। ଏହି ରାସାୟନିକ ପଦାର୍ଥ ଶରୀରରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପରେ ଅତି ଅଳ୍ପ ସମୟ ମଧ୍ୟରେ ରକ୍ତ ସହିତ ମିଶି ସମଗ୍ର ଶରୀର ଏବଂ ବିଶେଷକରି ମସ୍ତିଷ୍କକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

ବୈଜ୍ଞାନିକ ଅଧ୍ୟୟନରୁ ଜଣାପଡ଼େ ଯେ, ମଦ୍ୟପାନ ପରେ ପ୍ରାୟ କୋଡ଼ିଏ ପ୍ରତିଶତ ଆଲକୋହଲ ପାକସ୍ଥଳୀ (Stomach) ମାଧ୍ୟମରେ ଶୋଷିତ ହୁଏ ଏବଂ ଅବଶିଷ୍ଟ ପ୍ରାୟ ଅଶୀ ପ୍ରତିଶତ କ୍ଷୁଦ୍ରାନ୍ତ୍ର (Small Intestine) ଦ୍ୱାରା ରକ୍ତରେ ଶୋଷିତ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ରକ୍ତ ସଞ୍ଚାଳନ ମାଧ୍ୟମରେ ଆଲକୋହଲ ଯକୃତ (Liver), ହୃଦୟ, ଫୁସଫୁସ ଓ ମସ୍ତିଷ୍କ ସହିତ ଶରୀରର ପ୍ରାୟ ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

ଯକୃତରେ Alcohol Dehydrogenase ନାମକ ଏକ ଏନଜାଇମ ଇଥାନଲକୁ ଭାଙ୍ଗି ପ୍ରଥମେ Acetaldehyde ନାମକ ଏକ ବିଷାକ୍ତ ରାସାୟନିକରେ ପରିଣତ କରେ। ପରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ଏନଜାଇମ ଏହାକୁ Acetate ରେ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। ଯଦି ଅଧିକ ପରିମାଣରେ ମଦ୍ୟପାନ କରାଯାଏ, ତେବେ ଯକୃତ ତାହାକୁ ଶୀଘ୍ର ବିପାକ (Metabolism) କରିପାରେ ନାହିଁ ଏବଂ ରକ୍ତରେ ଆଲକୋହଲର ମାତ୍ରା ବଢ଼ିଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ରକ୍ତ ଆଲକୋହଲ ସାନ୍ଦ୍ରତା (Blood Alcohol Concentration) ବୃଦ୍ଧି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମସ୍ତିଷ୍କରେ ପହଞ୍ଚିବା ପରେ ଆଲକୋହଲ ସ୍ନାୟୁକୋଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସନ୍ଦେଶ ଆଦାନ-ପ୍ରଦାନକୁ ବାଧା ଦିଏ। ଏହା ବିଶେଷକରି GABA (Gamma-Aminobutyric Acid) ନାମକ ନିରୋଧକ ସ୍ନାୟୁ ରାସାୟନିକର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବଢ଼ାଇଦିଏ ଏବଂ Glutamate ନାମକ ଉତ୍ତେଜକ ସ୍ନାୟୁ ରାସାୟନିକର କାର୍ଯ୍ୟକୁ କମାଇଦିଏ। ଫଳରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟକଳାପ ଧୀର ହୋଇଯାଏ।

ପ୍ରଥମ ପେଗ ପରେ ଅନେକ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ପ୍ରକାରର ହାଲୁକା ଆନନ୍ଦ (Euphoria) ଅନୁଭବ ହୁଏ। ସେମାନେ ଅଧିକ କଥାବାର୍ତ୍ତା କହିବାକୁ ଲାଗନ୍ତି, ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସ ବଢ଼ିଥିବା ପରି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ସଂକୋଚ କମିଯାଏ। ଅନେକଙ୍କୁ ଲାଗେ ଯେ ସେମାନେ ଅଧିକ ସାହସୀ, ଅଧିକ ଖୁସି ଏବଂ ଅଧିକ ସ୍ୱାଧୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି। କିନ୍ତୁ ଏହି ଅନୁଭୂତି ବାସ୍ତବରେ ମସ୍ତିଷ୍କର ସାଧାରଣ ବିଚାରଶକ୍ତି ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ କମିଯିବାର ଫଳ।

ଆଲକୋହଲର ମାତ୍ରା ବଢ଼ିବା ସହିତ ଏହା ମସ୍ତିଷ୍କର ଫ୍ରଣ୍ଟାଲ୍ ଲୋବ୍ (Frontal Lobe) ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ଏହି ଅଂଶଟି ବିଚାରଶକ୍ତି, ଯୁକ୍ତି, ନୈତିକତା, ଆତ୍ମସଂଯମ, ନିଷ୍ପତ୍ତି ଗ୍ରହଣ ଓ ଭାବନା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପାଇଁ ଦାୟୀ। ଏହାର କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷମତା କମିଗଲେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅସଂଯମିତ ବ୍ୟବହାର କରିପାରନ୍ତି, କ୍ରୋଧିତ ହୋଇପାରନ୍ତି କିମ୍ବା ବିପଜ୍ଜନକ ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଇପାରନ୍ତି।

ମଦ୍ୟର ପ୍ରଭାବରେ ସେରିବେଲମ୍ (Cerebellum) ମଧ୍ୟ ପ୍ରଭାବିତ ହୁଏ, ଯାହା ଶରୀରର ସନ୍ତୁଳନ ଓ ଚଳନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ। ଫଳରେ ଚାଲିବାରେ ଟଳମଳ, ହାତ କମ୍ପିବା, କଥା ସ୍ପଷ୍ଟ ନହେବା ଏବଂ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ସମୟ କମିଯିବା ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି କାରଣରୁ ମଦ୍ୟପାନ କରି ଗାଡ଼ି ଚଳାଇବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିପଜ୍ଜନକ ଏବଂ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣାର ଏକ ପ୍ରମୁଖ କାରଣ।

ମସ୍ତିଷ୍କର ହିପୋକ୍ୟାମ୍ପସ୍ (Hippocampus) ସ୍ମୃତି ସୃଷ୍ଟି କରିବାର କେନ୍ଦ୍ର। ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟପାନ ଏହି ଅଂଶର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ। ତେଣୁ ଅନେକ ମଦ୍ୟପ ବ୍ୟକ୍ତି ପରଦିନ ପୂର୍ବଦିନର ଘଟଣା ମନେ ରଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହାକୁ ବ୍ଲାକ୍-ଆଉଟ୍ (Alcohol Blackout) କୁହାଯାଏ। ଏହା କେବଳ ସ୍ମୃତି ହରାଇବା ନୁହେଁ, ବରଂ ମସ୍ତିଷ୍କର ସ୍ୱାଭାବିକ କାର୍ଯ୍ୟର ଗୁରୁତର ବ୍ୟାଘାତର ସୂଚକ।

ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି ନିୟମିତ ମଦ୍ୟପାନ କଲେ ଯକୃତରେ ଚର୍ବି ଜମା (Fatty Liver), ଆଲକୋହଲିକ୍ ହେପାଟାଇଟିସ୍, ଯକୃତ ସିରୋସିସ୍, ଉଚ୍ଚ ରକ୍ତଚାପ, ହୃଦ୍ରୋଗ, ଅଗ୍ନାଶୟର ପ୍ରଦାହ, ପାଚନତନ୍ତ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ ଏବଂ ମୁଖ, ଗଳା, ଖାଦ୍ୟନଳୀ, ଯକୃତ ଓ ସ୍ତନର କର୍କଟ ରୋଗର ଝୁମ୍ପ ବହୁଗୁଣ ବଢ଼ିଯାଏ। ବିଶ୍ୱ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ସଂଗଠନଙ୍କ ମତାନୁସାରେ ଆଲକୋହଲ ଦୁଇ ଶହରୁ ଅଧିକ ରୋଗ ଓ ଆଘାତ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ କିମ୍ବା ପରୋକ୍ଷ ଭାବରେ ସମ୍ପୃକ୍ତ।

ମଦ୍ୟପାନର ପ୍ରଭାବ କେବଳ ବ୍ୟକ୍ତିଗତ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ। ଏହା ପରିବାର ଓ ସମାଜ ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଏ। ପାରିବାରିକ କଳହ, ଘରୋଇ ହିଂସା, ଆର୍ଥିକ ଅସ୍ଥିରତା, କର୍ମଦକ୍ଷତା ହ୍ରାସ, ଅପରାଧ ଓ ସଡ଼କ ଦୁର୍ଘଟଣା ସହିତ ଅତ୍ୟଧିକ ମଦ୍ୟପାନର ସମ୍ପର୍କ ବହୁ ଗବେଷଣାରେ ପ୍ରତିପାଦିତ ହୋଇଛି।

ଏହିପରି, ଆଧୁନିକ ଚିକିତ୍ସା ବିଜ୍ଞାନ ମଦ୍ୟକୁ କେବଳ ଏକ ସାମାଜିକ ପାନୀୟ ଭାବେ ନୁହେଁ, ବରଂ ଏକ ଏପରି ମନୋସକ୍ରିୟ ପଦାର୍ଥ ଭାବେ ବିବେଚନା କରେ, ଯାହାର ଅତ୍ୟଧିକ କିମ୍ବା ଦୀର୍ଘକାଳୀନ ବ୍ୟବହାର ମାନବ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ, ପରିବାର ଏବଂ ସମାଜ ପାଇଁ ଗୁରୁତର କ୍ଷତିର କାରଣ ହୋଇପାରେ।

(କ୍ରମଶଃ – ପରବର୍ତ୍ତୀ ଅଧ୍ୟାୟରେ “ଭାଙ୍ଗ (Cannabis sativa)ର ରାସାୟନିକ ଗଠନ, ମସ୍ତିଷ୍କ ଉପରେ ପ୍ରଭାବ ଓ ଔଷଧୀୟ ସମ୍ଭାବନା” ବିଷୟରେ ବିସ୍ତୃତ ଆଲୋଚନା କରାଯିବ।)