ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା — ଭାଗ ୧୮ !
ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ — ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟର କ୍ରମାନୁସାରୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା !
ଲେଖକ : ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର MA, LLB, IRS (Retired)
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା — ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପାଇବାର ଆକୁଳତା !
୧. ଯୁଦ୍ଧ ପରେ ହସ୍ତିନାପୁରରେ ଶୋକର ପରିବେଶ !
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା । ଅଧର୍ମର ପରାଜୟ ହୋଇଥିଲା ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନେ ବିଜୟୀ ହୋଇଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେହି ବିଜୟର ଆନନ୍ଦ ମଧ୍ୟରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଲୁଚି ରହିଥିଲା । ଅନେକ ବୀର ଯୁଦ୍ଧଭୂମିରେ ପ୍ରାଣ ହରାଇଥିଲେ । ଅନେକ ମାଆ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ହରାଇଥିଲେ । ଅନେକ ସ୍ତ୍ରୀ ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିର ମହାରାଜ ରାଜ୍ୟ ପାଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ନିଜ ଆତ୍ମୀୟମାନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ କରିଥିଲା । ତାଙ୍କ ମନରେ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠୁଥିଲା—ଏତେ ଲୋକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ମିଳିଥିବା ରାଜ୍ୟର ସୁଖ କ’ଣ ପ୍ରକୃତ ସୁଖ ?
ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ନିଜ ରାଜଧର୍ମ ପାଳନ କରିବାକୁ ଏବଂ ଶୋକରେ ଭାଙ୍ଗି ନପଡ଼ିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦେଲେ ।
ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା — ଜୀବନରେ ସବୁକିଛି ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଦୁଃଖମୁକ୍ତ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ । ଧନ, ପଦବୀ ଓ ରାଜ୍ୟ ମିଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ ମନର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ, ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଆବଶ୍ୟକ ।
୨. ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ !
କିଛି ସମୟ ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଦ୍ୱାରକାକୁ ଫେରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ । ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଥିଲା ଏକ ଭାବପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁହୂର୍ତ୍ତ । ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ବିପଦରେ ସାହାଯ୍ୟ କରିଥିଲେ, ଯେଉଁ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କୁ ଅନେକ ଥର ମୃତ୍ୟୁମୁଖରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ସେହି ପ୍ରଭୁ ଏବେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୂରକୁ ଯିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ ।
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଏହି କଥା ଶୁଣିଲେ । ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭକ୍ତିର ଭାବ ଉଠିଲା । ସେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ, ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କେବଳ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ପ୍ରିୟଜନ ନୁହନ୍ତି । ସେ ସମଗ୍ର ଜଗତର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କ ପରମ ଆଶ୍ରୟ ।
ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜ ହୃଦୟର କଥା ରଖିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ ।
୩. କୁନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପ୍ରଣାମ !
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ ଯେ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବିରାଜମାନ କରୁଥିବା ପରମେଶ୍ୱର । ଆପଣଙ୍କୁ କେବଳ ସାଧାରଣ ମନୁଷ୍ୟ ଭାବରେ ବୁଝିହେବ ନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ସାଧାରଣ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସୀମାଠାରୁ ଅତୀତ ।
ଭଗବାନ ମନୁଷ୍ୟ ରୂପରେ ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଲୀଳା କରନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ମହିମା କେବଳ ସେହି ଦୃଶ୍ୟମାନ ରୂପ ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ ।
କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାର ମର୍ମ ହେଉଛି—ହେ ପ୍ରଭୁ ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ନିଜ ପରିବାରର ସଦସ୍ୟ ଭାବରେ ଭଲ ପାଏ, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ଜାଣେ ଯେ ଆପଣ ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱର ପରମେଶ୍ୱର ।
ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା — ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରେମ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ସେହି ପ୍ରେମ ସହିତ ଭଗବାନଙ୍କ ମହିମା ପ୍ରତି ଶ୍ରଦ୍ଧା ମଧ୍ୟ ରହିବା ଦରକାର । ଆମେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର ଅତି ନିକଟତମ ବୋଲି ଭାବିପାରିବା, ତଥାପି ତାଙ୍କର ଅସୀମ ମହିମାକୁ ଭୁଲିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
୪. ବିପଦରେ ଭଗବାନଙ୍କ ରକ୍ଷା !
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀ ନିଜ ଜୀବନର ପୁରୁଣା ବିପଦଗୁଡ଼ିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ । ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅନେକ ଥର ମୃତ୍ୟୁର ମୁହଁରେ ପଡ଼ିଥିଲେ । ବିଷ ପ୍ରୟୋଗ, ଅଗ୍ନିର ବିପଦ, ରାକ୍ଷସଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ, ଦ୍ୟୂତସଭାର ଅପମାନ, ବନବାସ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧର ଭୟଙ୍କର ପରିସ୍ଥିତି—ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ।
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ମନୁଷ୍ୟର ନିଜ ଶକ୍ତିର ଏକ ସୀମା ଅଛି । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟ ମନୁଷ୍ୟକୁ ବିପଦରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦିଏ ଏବଂ ଧର୍ମର ପଥରେ ରହିବାକୁ ସାହସ ଦିଏ ।
ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ନିଜ କୃତଜ୍ଞତା ପ୍ରକାଶ କଲେ ।
ହେ ପ୍ରଭୁ ! ଆପଣ ଆମକୁ ଅନେକ ବିପଦରେ ରକ୍ଷା କରିଛନ୍ତି । ଆପଣଙ୍କ କୃପା ନଥିଲେ ଆମେ ଏହି ସବୁ ଦୁଃଖକୁ କିପରି ସହିପାରିଥାନ୍ତୁ ?
୫. “ବିପଦ ଆସୁ, ଯଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ମିଳୁ” — ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ !
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାର ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଭାବ ହେଉଛି—ସେ ଭାବୁଥିଲେ, ବିପଦ ସମୟରେ ଯେତେବେଳେ ମଣିଷ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ମନ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଡ଼କୁ ଅଧିକ ଫେରିଥାଏ ।
ସେଥିପାଇଁ ତାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଏପରି ଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଇଥିଲା—ଯଦି ବିପଦ ଆସିବା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଦର୍ଶନ ଓ ସ୍ମରଣ ମିଳେ, ତେବେ ସେହି ସ୍ମରଣ ମୋ ପାଇଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ।
ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ, ଆମେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଦୁଃଖ ଓ ବିପଦକୁ ଜୋର କରି ଡାକିବା । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ସୁଖରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭୁଲିଯିବା ନାହିଁ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ତାଙ୍କଠାରୁ ଦୂରେଇ ଯିବା ନାହିଁ ।
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ସୁଖରେ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଭକ୍ତି କେବଳ ବିପଦର ସାହାଯ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏହା ଜୀବନର ନିତ୍ୟ ସାଥୀ ହୋଇଯାଏ ।
୬. ଭଗବାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ କେବଳ ଆଖି ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ !
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀ ବୁଝିଥିଲେ ଯେ, ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପକୁ କେବଳ ବାହାର ଆଖିରେ ଦେଖିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ । ମନୁଷ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର ସାଧାରଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଅହଂକାର ଦ୍ୱାରା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ ।
ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ତାହାର ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିକୁ ବୁଝିପାରୁ ନାହୁଁ, ସେହିପରି ଭଗବାନଙ୍କ ଲୀଳା ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାର ଗଭୀର ରହସ୍ୟକୁ ସହଜରେ ବୁଝିପାରୁ ନାହୁଁ ।
ତେଣୁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ନମ୍ରତା, ଭକ୍ତି, ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରର ଶିକ୍ଷା ଆବଶ୍ୟକ । ଅହଂକାର ଯେତେ କମେ, ଭକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ସେତେ ଖୋଲିଯାଏ ।
୭. ଆମେ କିପରି କୁନ୍ତୀଙ୍କ ଭକ୍ତିକୁ ନିଜ ଜୀବନରେ ଗ୍ରହଣ କରିବା ?
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ଆମକୁ ଚାରିଟି ସରଳ କଥା ଶିଖାଏ ।
ପ୍ରଥମ — କୃତଜ୍ଞ ହେବା । ଆମେ ଯାହା ପାଇଛୁ, ସେଥିପାଇଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଧନ୍ୟବାଦ ଦେବା । ପରିବାର, ଅନ୍ନ, ଜଳ, ଜୀବନ ଓ ସୁଯୋଗ—ଏହି ସବୁକୁ ଅବହେଳା କରିବା ନାହିଁ ।
ଦ୍ୱିତୀୟ — ସୁଖରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଭୁଲିବା ନାହିଁ । କେବଳ ଦୁଃଖରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ନୁହେଁ । ପ୍ରତିଦିନ କିଛି ସମୟ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ସ୍ମରଣ କରିବା ।
ତୃତୀୟ — ଦୁଃଖରେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା । ବିପଦ ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗି ନପଡ଼ି ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଏବଂ ଆବଶ୍ୟକ ସାହାଯ୍ୟ ନେବା ।
ଚତୁର୍ଥ — ଅହଂକାର ଛାଡ଼ିବା । ନିଜର ଶକ୍ତି, ଧନ କିମ୍ବା ଜ୍ଞାନକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରିବା ନାହିଁ । ଯାହା ଜାଣୁ ନାହୁଁ, ତାହା ଶିଖିବା । ଭୁଲ କଲେ ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରିବା ।
୮. ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରାର୍ଥନା !
ହେ ଜଗନ୍ନାଥ ମହାପ୍ରଭୁ !
ତୁମେ ଆମର ପ୍ରଭୁ, ତୁମେ ଆମର ବନ୍ଧୁ, ତୁମେ ଆମର ଜୀବନର ଆଧାର । ସୁଖ ଆସିଲେ ଆମେ ନିଜକୁ ଭାଗ୍ୟବାନ ବୋଲି ଭାବୁ, କିନ୍ତୁ ଅନେକ ସମୟରେ ତୁମକୁ ଭୁଲିଯାଉ । ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ତୁମକୁ ଡାକୁ, କିନ୍ତୁ ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ ।
ହେ ପ୍ରଭୁ ! ଆମକୁ କୁନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପରି ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ଦିଅ । ଆମର ହୃଦୟରେ ଏମିତି ବିଶ୍ୱାସ ଜାଗ୍ରତ କର, ଯାହା ବିପଦରେ ଭାଙ୍ଗି ନଯାଏ ଏବଂ ସୁଖରେ ଅହଂକାରୀ ନହୁଏ ।
ଆମେ ତୁମକୁ କେବଳ ଆମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଭଲ ନପାଉ । ଆମେ ତୁମକୁ ଭଲ ପାଉ, କାରଣ ତୁମେ ଆମର ପରମ ଆଶ୍ରୟ । ଆମର ମନକୁ ପବିତ୍ର କର, ଆମର ବୁଦ୍ଧିକୁ ସତ୍ପଥରେ ଚଳାଅ ଏବଂ ଆମର ହୃଦୟରେ ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ପ୍ରତି ଦୟା ଭରିଦିଅ ।
ହେ ପ୍ରଭୁ ! ଆମର ଶେଷ ନିଶ୍ୱାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର ନାମ ଆମ ମନରେ ରହୁ । ଆମର ଜୀବନ ତୁମର ସ୍ମରଣ, ସେବା ଓ ପ୍ରେମରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉ ।
ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ !
୯. ଏହି ଭାଗର ମୁଖ୍ୟ ଶିକ୍ଷା !
- ଭଗବାନଙ୍କୁ କେବଳ ବିପଦରେ ନୁହେଁ, ସୁଖରେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣ କରିବା ଉଚିତ ।
- ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରୁ ବିଶ୍ୱାସ ହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
- କୃତଜ୍ଞତା ମନକୁ ନମ୍ର କରେ ଏବଂ ଭକ୍ତିକୁ ଗଭୀର କରେ ।
- ଭଗବାନଙ୍କୁ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଅହଂକାର ନୁହେଁ, ନମ୍ରତା ଓ ଭକ୍ତି ଆବଶ୍ୟକ ।
- ପ୍ରକୃତ ଶରଣାଗତି ହେଉଛି ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଭରସା ରଖି ଧର୍ମ ଓ କର୍ତ୍ତବ୍ୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ।
୧୦. ମୂଳ ଗ୍ରନ୍ଥ ଓ ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା ବିଷୟରେ !
[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ] — ଶ୍ରୀମଦ୍ଭାଗବତ ମହାପୁରାଣର ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ, ଅଷ୍ଟମ ଅଧ୍ୟାୟରେ କୁନ୍ତୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା, ଭଗବାନଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ବିପଦର ସ୍ମରଣ ଓ ଭକ୍ତିର ଗଭୀର ଭାବ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି ।
[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା] — ଏହି ଭାଗରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ଆଧୁନିକ ଜୀବନର ଉଦାହରଣ, ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ନୈତିକ ଶିକ୍ଷାଗୁଡ଼ିକ ପାଠକଙ୍କ ବୁଝିବା ସୁବିଧା ପାଇଁ ରଚିତ । ସେଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳ ଶ୍ଳୋକର ଶବ୍ଦଶଃ ଅନୁବାଦ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଜଗନ୍ନାଥ ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ପଦ ସହିତ ତୁଳନା ନକରି ଏହି ଭାଗର ସମସ୍ତ ବାକ୍ୟକୁ ତାଙ୍କର ଶବ୍ଦ ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଧରାଯାଇନାହିଁ ।
ଆଗାମୀ ଭାଗରେ !
କୁନ୍ତୀ ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରକା ଯାତ୍ରା ଏବଂ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ବିଦାୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ବର୍ଣ୍ଣନାକୁ ଆମେ କ୍ରମାନୁସାରେ ଆଗକୁ ନେବା ।