ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା — ଭାଗ ୧୫ -!
ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ — ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଭାବଧାରା -!
ଲେଖକ : ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର
MA, LLB, IRS (Retired)
ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଭାଗବତର ଜନ୍ମ — ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ଆତ୍ମସମର୍ପଣର ପଥ -!
୧. ଜ୍ଞାନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନ କାହିଁକି ଅଶାନ୍ତ ହୁଏ -!
[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଭାବ]
ପୂର୍ବ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଆମେ ଦେଖିଲୁ ଯେ ବ୍ୟାସଦେବ ଧ୍ୟାନରେ ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ ଓ ମାୟାଶକ୍ତିର ସତ୍ୟକୁ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ । ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଅନୁଭୂତି ପରେ ଭାଗବତର କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼େ ।
ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକଦେବଙ୍କ କଥା ଓ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅପରାଧ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଘଟଣା ଆସିଛି । ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ଆମକୁ ଜ୍ଞାନ, ଧର୍ମ, କ୍ଷମା, ନ୍ୟାୟ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣାଗତି ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ଦିଏ ।
[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]
ଜଣେ ମଣିଷ ବହୁତ ପଢ଼ିପାରେ । ବହୁତ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିପାରେ । ବଡ଼ ପଦବୀ ମଧ୍ୟ ପାଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯଦି ତାଙ୍କ ମନରେ ଦୟା ନାହିଁ, ସତ୍ୟ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ନାହିଁ ଓ ନିଜର ଅହଂକାରକୁ ଜିତିବାର ଇଚ୍ଛା ନାହିଁ, ତେବେ ସେହି ଜ୍ଞାନ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶାନ୍ତି ଦେଇପାରେ ନାହିଁ ।
ସତ୍ୟ ଜ୍ଞାନ ଆମକୁ ନମ୍ର କରେ । ଭକ୍ତି ଆମକୁ ଦୟାଳୁ କରେ । ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ମରଣ ଆମକୁ ନିଜର ଭୁଲ୍ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ଦିଏ ।
ତେଣୁ ଆମେ ପ୍ରତିଦିନ ନିଜକୁ ପଚାରିବା ଉଚିତ—ମୋର ଜ୍ଞାନ ଅନ୍ୟର ଉପକାରରେ ଲାଗୁଛି କି? ମୋର କଥାରେ କାହାର ମନ ଭାଙ୍ଗୁଛି କି? ମୁଁ ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ନେଉଛି, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ସୃଷ୍ଟିର ଜୀବମାନଙ୍କୁ ଭଲ ପାଉଛି କି?
୨. ଶୁକଦେବ ମୁନିଙ୍କ ବୈରାଗ୍ୟ -!
[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ]
ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭରେ ଶୁକଦେବଙ୍କ ଜୀବନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କଥା ରହିଛି । ସେ ବ୍ୟାସଦେବଙ୍କ ପୁତ୍ର ଥିଲେ । ଭାଗବତ ପରମ୍ପରାରେ ଶୁକଦେବଙ୍କୁ ଜଣେ ମହାନ ବୈରାଗୀ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀ ମୁନି ଭାବେ ମାନ୍ୟ କରାଯାଏ ।
ବୈରାଗ୍ୟର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ସଂସାରର ସବୁ ଦାୟିତ୍ୱକୁ ଘୃଣା କରିବା ନୁହେଁ । ବରଂ ସଂସାରର ଜିନିଷକୁ ନିଜର ସବୁକିଛି ଭାବି ତାହାର ଦାସ ହୋଇ ନ ରହିବା ।
[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]
ଆମେ ପରିବାରକୁ ଭଲ ପାଇବା । ନିଜର କାମ କରିବା । ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଶିକ୍ଷା ଦେବା । ଅସହାୟଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବା । କିନ୍ତୁ ଏସବୁ କରିବା ସମୟରେ ମନରେ ଅହଂକାର ରଖିବା ନାହିଁ ।
ଆମେ ଏପରି ଭାବିବା—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ମୋତେ ଯେଉଁ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଇଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା ସତ୍ୟ ଓ ନିଷ୍ଠାର ସହିତ ପାଳନ କରିବି । ମୋର ସଫଳତା ପାଇଁ ଅନ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିବି ନାହିଁ । ମୋର ମନରେ ଲୋଭ ଓ ଗର୍ବ ବଢ଼ିବାକୁ ଦେବି ନାହିଁ ।”
ଏହି ମନୋଭାବ ଗୃହସ୍ଥ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଭକ୍ତି ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଅଭ୍ୟାସ ହୋଇପାରେ ।
୩. ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ -!
[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ]
କୁରୁକ୍ଷେତ୍ର ଯୁଦ୍ଧ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା । ଅନେକ ବୀରଙ୍କ ଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିଲା । ଯୁଦ୍ଧର ଦୁଃଖ ଏବେ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଦୂର ହୋଇନଥିଲା ।
ଏହି ସମୟରେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ପ୍ରତିଶୋଧର ଅନ୍ଧତାରେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ରାତିରେ ଶୋଇଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ସେ ହତ୍ୟା କଲେ । ଏହି ଅପରାଧ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କୁ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପକାଇଲା ।
ଏଠାରେ ଭାଗବତ ଆମ ସମ୍ମୁଖରେ ମଣିଷର କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭୟଙ୍କର ରୂପ ରଖେ । ଦୁଃଖରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା କ୍ରୋଧ ଯଦି ବିବେକକୁ ଢାଙ୍କିଦିଏ, ତେବେ ମଣିଷ ଆଉ ଠିକ୍ ଓ ଭୁଲ୍ର ଭେଦ ବୁଝିପାରେ ନାହିଁ ।
[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]
କେହି ଆମକୁ ଅପମାନ କଲେ ଆମ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଆସିପାରେ । କେହି ଆମର କ୍ଷତି କଲେ ତାଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କ୍ଷତି ପହଞ୍ଚାଇବାକୁ ମନ ହୋଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଭକ୍ତି ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ କ୍ରୋଧର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ନିଜର ବିବେକକୁ ହରାଇବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।
ଭଗବାନଙ୍କ ନାମ ନେଉଥିବା ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଅନ୍ୟାୟ କରେ, ତେବେ କେବଳ ନାମ ନେବାରୁ ତାହାର କାର୍ଯ୍ୟ ଧର୍ମମୟ ହୋଇଯାଏ ନାହିଁ ।
ସତ୍ୟ ଭକ୍ତି ମଣିଷକୁ ନିଜର କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା, ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖ ବୁଝିବା ଓ ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିକାର କରିବା ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ନ୍ୟାୟର ସୀମା ନ ଟପିବାକୁ ଶିଖାଏ ।
୪. ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଦୁଃଖ ଓ ହୃଦୟର ମହତ୍ତ୍ୱ -!
[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ]
ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ହରାଇଥିଲେ । ଜଣେ ମାଆ ପାଇଁ ଏହା ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ । ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କୁ ଧରି ଆଣିଲେ । ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଅପରାଧୀ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ଦୟାର ଭାବ ମଧ୍ୟ ଥିଲା ।
ସେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପତ୍ନୀ କୃପୀଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ । ଜଣେ ମାଆ ନିଜ ପୁତ୍ରକୁ ହରାଇଲେ ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମାଆ ମଧ୍ୟ ସେହି ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରିପାରନ୍ତି । ଏହି ଭାବନାରୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ପ୍ରତି କରୁଣା ପ୍ରକାଶ କଲେ ।
ଏହି ଘଟଣା ଆମକୁ ଦେଖାଏ ଯେ ଗଭୀର ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ମଣିଷର ହୃଦୟରେ ଦୟା ରହିପାରେ ।
[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଦୟାର ଅର୍ଥ ଏହା ନୁହେଁ ଯେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅପରାଧ ଛୋଟ ଥିଲା । ଅପରାଧ ଗୁରୁତର ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ଦୁଃଖକୁ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖ ସହିତ ତୁଳନା କରିପାରିଲେ ।
ଏହା ଆମକୁ ଏକ ମହାନ ଶିକ୍ଷା ଦିଏ—ଦୟା କରିବା ମାନେ ଅନ୍ୟାୟକୁ ସମର୍ଥନ କରିବା ନୁହେଁ । ନ୍ୟାୟ କରିବା ମାନେ ମଧ୍ୟ ଘୃଣାରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇଯିବା ନୁହେଁ ।
ଭଗବାନଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପିତ ହୃଦୟ ଏପରି ହେବା ଉଚିତ ଯେ ନିଜେ ଦୁଃଖ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିବ ।
୫. ଶରଣାଗତି ମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର ଦୁଃଖ କହିବା -!
ହେ ପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ!
ମୋ ଜୀବନରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ ଆସେ, ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଏ । କେବେ ମୁଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦୋଷ ଦିଏ । କେବେ ମୋ ମନରେ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବ ଜନ୍ମ ନିଏ । କେବେ ମୁଁ ନିଜର ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟ କିଛି ଦେଖିପାରେ ନାହିଁ ।
ହେ କରୁଣାସାଗର, ମୋତେ ଏପରି ହୃଦୟ ଦିଅନ୍ତୁ ଯେ ମୁଁ ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ମାନବିକତା ହରାଇ ନ ବସେ । ମୋତେ ନ୍ୟାୟ ଓ ଦୟା ମଧ୍ୟରେ ସଠିକ୍ ସମତୁଳନ ରଖିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ । ମୋର କ୍ରୋଧ ଯେପରି ମୋତେ ଅନ୍ୟାୟ କରିବାକୁ ପ୍ରେରଣା ନ ଦିଏ ।
ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ ମୋର ଦୁଃଖ ଲୁଚାଇବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ । ମୁଁ ଯେପରି ଅଛି, ସେପରି ଆପଣଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଠିଆ ହେବାକୁ ଚାହେଁ । ମୋର ଦୁର୍ବଳତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି ତାହାକୁ ଦୂର କରିବାର ଶକ୍ତି ଆପଣଙ୍କଠାରୁ ମାଗୁଛି ।
ମୋର ମନରେ ଘୃଣା ଜନ୍ମ ନେଲେ ମୋତେ ସଚେତନ କରନ୍ତୁ । ମୋର ମନରେ ଗର୍ବ ଜନ୍ମ ନେଲେ ମୋତେ ନମ୍ର କରନ୍ତୁ । ମୁଁ ଅନ୍ୟକୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିଲେ, ତାହା ସ୍ୱୀକାର କରି କ୍ଷମା ମାଗିବାର ସାହସ ଦିଅନ୍ତୁ ।
ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ମୋର ଅହଂକାର, କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବକୁ ସମର୍ପଣ କରୁଛି । ମୋତେ ଦୁର୍ବଳ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ମୋତେ ଠିକ୍ ପଥରେ ଚାଲିବାର ଶକ୍ତି ଦେବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ କୃପା ମାଗୁଛି ।
ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ!
୬. ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେବାର ଅର୍ଥ -!
କେତେକ ଲୋକ ଭାବନ୍ତି ଯେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ଜୀବନରେ କେବେ ଦୁଃଖ ଆସିବ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଜୀବନରେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉଭୟ ଆସିପାରେ । ଭକ୍ତି ଆମକୁ ଏହି ଦୁଃଖର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ଆଶା ରଖିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ ।
ଶରଣାଗତିର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ—“ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସବୁ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ କିଛି କରିବି ନାହିଁ ।”
ଶରଣାଗତିର ଅର୍ଥ ହେଉଛି—“ପ୍ରଭୁ, ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ମୁଁ କରିବି । ମୋର ବିବେକକୁ ଜାଗ୍ରତ ରଖିବି । ଭୁଲ୍ କଲେ ତାହା ସୁଧାରିବି । କିନ୍ତୁ ମୋର ମନକୁ ଅହଂକାର, ଭୟ ଓ ଘୃଣାର ଦାସ ହେବାକୁ ଦେବି ନାହିଁ । ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣରେ ମୁଁ ଠିକ୍ ପଥରେ ଚାଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବି ।”
ଏହି ଭାବ ଆମ ହୃଦୟରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଭକ୍ତି କେବଳ ପୂଜାରେ ସୀମିତ ରହିବ ନାହିଁ । ଏହା ଆମର କଥା, କାମ, ବ୍ୟବହାର ଓ ନିଷ୍ପତ୍ତିରେ ପ୍ରକାଶ ପାଇବ ।
୭. ଏହି ଭାଗର ସାରକଥା -!
[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ]
ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଶୁକଦେବଙ୍କ ବିଷୟ, ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ହତ୍ୟା, ତାଙ୍କୁ ଧରି ଆଣିବା, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ଦୟାଭାବ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଚିନ୍ତାବିମର୍ଶ ଆସିଛି । ଏହା ପରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ରକ୍ଷାର କଥା ଆସେ ।
[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]
- କ୍ରୋଧ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧ ମଣିଷକୁ ଭୁଲ୍ ପଥରେ ନେଇପାରେ ।
- ଦୟା ଓ ନ୍ୟାୟ ଉଭୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
- ଭକ୍ତି ଆମକୁ ନିଜର ଦୋଷ ଦେଖିବା ଓ ସୁଧାରିବାର ଶକ୍ତି ଦିଏ ।
- ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ମାନେ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ନୁହେଁ; ତାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ସତ୍ୟ ଓ ନ୍ୟାୟର ପଥରେ ଚାଲିବା ।
ଆଗାମୀ ଭାଗରେ -!
ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗରେ ଆମେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର, ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଭୟଭରା ପ୍ରାର୍ଥନା ଓ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କିପରି ରକ୍ଷା କଲେ, ସେହି ଭାଗବତ ପ୍ରସଙ୍ଗକୁ ବିସ୍ତାରରେ ପଢ଼ିବା । ସେହି କଥା ଆମକୁ ବୁଝାଇବ ଯେ ଭୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ କିପରି ହୃଦୟରୁ ଡାକିବା ଓ ନିଜକୁ ତାଙ୍କ ଚରଣରେ ସମର୍ପଣ କରିବା ।