ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା

ଓଡ଼ିଆ ଭାଗବତର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା — ଭାଗ ୧୬ -!

ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧ — ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟର କ୍ରମାନୁସାରୀ ବ୍ୟାଖ୍ୟା -!

ଲେଖକ : ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର
MA, LLB, IRS (Retired)

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ଓ ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା — ବିପଦରେ ଭଗବାନଙ୍କ ଶରଣ -!

୧. ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅପରାଧ ପରେ -!

ପ୍ରିୟ ପାଠକବୃନ୍ଦ, ପୂର୍ବ ଭାଗରେ ଆମେ ପଢ଼ିଲୁ ଯେ ଦ୍ରୋଣାଚାର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ରାତିରେ ଶୋଇଥିବା ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରିଥିଲେ । ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କୁ ଧରି ଆଣିଲେ । ଦ୍ରୌପଦୀ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ଅସହ୍ୟ ଦୁଃଖ ପାଇଥିଲେ । ତଥାପି ସେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଦୁଃଖକୁ ମଧ୍ୟ ମନେ ପକାଇଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଅପରାଧର କଥା ଏଠାରେ ଶେଷ ହେଲା ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଭୟ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବ ରହିଥିଲା । ସେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କଠାରୁ ରକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଆଉ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରର ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ ।

[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଭାବ]

ପ୍ରଥମ ସ୍କନ୍ଧର ସପ୍ତମ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗର ପ୍ରସଙ୍ଗ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ଏହି ଘଟଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାକୁ ଏକ ନୂଆ ଦିଗକୁ ନେଇଯାଏ ।

୨. ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ -!

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ । ଏହା ସାଧାରଣ ଅସ୍ତ୍ର ନୁହେଁ । ମହାଭାରତ ଓ ପୁରାଣୀୟ ପରମ୍ପରାରେ ଏହାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅସ୍ତ୍ର ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି ।

ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଥିଲା ପାଣ୍ଡବ ବଂଶକୁ ସମୂଳେ ନଷ୍ଟ କରିଦେବା । ସେହି ସମୟରେ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଉତ୍ତରା ଗର୍ଭବତୀ ଥିଲେ । ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଥିଲେ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ପୁତ୍ର । ଏହି ଶିଶୁ ଭବିଷ୍ୟତରେ ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜା ଭାବେ ପରିଚିତ ହେବେ ।

ଯଦି ସେହି ଶିଶୁର ଜୀବନ ନଷ୍ଟ ହୋଇଥାନ୍ତା, ତେବେ ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ଭବିଷ୍ୟତ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସଙ୍କଟରେ ପଡ଼ିଥାନ୍ତା । ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା କେବଳ ନିଜ ଜୀବନର ଭୟ ନଥିଲା । ତାଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଥିବା ନିରୀହ ଶିଶୁର ଜୀବନ ମଧ୍ୟ ବିପଦରେ ଥିଲା ।

[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]

ଏହି ଘଟଣା ଆମକୁ ମନେ ପକାଏ ଯେ ମଣିଷର ରାଗ ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଫଳ କେବଳ ତାଙ୍କ ନିଜ ଜୀବନରେ ସୀମିତ ରହେ ନାହିଁ । ତାହା ନିରୀହ ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନକୁ ମଧ୍ୟ ବିପଦରେ ପକାଇପାରେ ।

ଯେତେବେଳେ ମନରେ କ୍ରୋଧ ଆସେ, ସେତେବେଳେ ନିଜକୁ ରୋକିବା ଦରକାର । ନିଜର ରାଗକୁ ଧର୍ମ ବୋଲି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଭଗବାନଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବାର ଗୋଟିଏ ଅର୍ଥ ହେଉଛି—ନିଜର କାର୍ଯ୍ୟ ଅନ୍ୟର ଜୀବନ ଓ ଶାନ୍ତିକୁ କିପରି ପ୍ରଭାବିତ କରିବ, ସେଥିପାଇଁ ସଚେତନ ରହିବା ।

୩. ଉତ୍ତରାଙ୍କ ଭୟ ଓ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୌଡ଼ -!

[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଭାବ]

ଉତ୍ତରା ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରର ଭୟଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଅନୁଭବ କଲେ । ସେ ନିଜର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏବଂ ନିଜ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ଜୀବନ ବଞ୍ଚାଇବା ପାଇଁ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ।

ସେହି ସମୟରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଥିଲେ । ଉତ୍ତରା ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟରେ ଆକୁଳ ହୋଇ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ । ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଅନେକ ଶକ୍ତି ନଥିଲା । ସେ ନିଜେ ସେହି ଅସ୍ତ୍ରକୁ ରୋକିପାରୁନଥିଲେ । ତେଣୁ ସେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ।

ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ଭାଗବତର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଘଟଣା । ଏଠାରେ ଆମେ ଜଣେ ଭୟଭୀତ ମାଆଙ୍କ ହୃଦୟର ଆକୁଳତା ଦେଖୁଛୁ ।

୪. ଉତ୍ତରାଙ୍କ ହୃଦୟରୁ ଉଠିଥିବା ପ୍ରାର୍ଥନା -!

ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାର ମୂଳ ଭାବ ହେଉଛି—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ସମର୍ଥ । ଏହି ଭୟଙ୍କର ବିପଦରୁ ମୋତେ ଓ ମୋର ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ ।”

ଭୟର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ତରା ନିଜର ଅସହାୟତାକୁ ଲୁଚାଇଲେ ନାହିଁ । ସେ ଭଗବାନଙ୍କ ନିକଟରେ ନିଜର ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ କହିଲେ ।

[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]

ଭଗବାନଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ ଜାଣିବା ଦରକାର ନାହିଁ । ସଂସ୍କୃତ ଶ୍ଳୋକ ମନେ ରଖିବା ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ ନୁହେଁ । ହୃଦୟର ସତ୍ୟ ଭାବ ହେଉଛି ପ୍ରାର୍ଥନାର ମୁଖ୍ୟ ଆଧାର ।

ଜଣେ ଶିଶୁ ଯେପରି ବିପଦରେ ନିଜ ମାଆଙ୍କୁ ଡାକେ, ସେହିପରି ଭକ୍ତ ମଧ୍ୟ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନିଜର ଆଶ୍ରୟ ଭାବେ ଡାକିପାରେ ।

“ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ ଭୟଭୀତ । ମୁଁ ନିଜେ ସବୁକିଛି ସମ୍ଭାଳିପାରୁନାହିଁ । ମୋତେ ଠିକ୍ ପଥ ଦେଖାନ୍ତୁ । ମୋତେ ସାହସ ଦିଅନ୍ତୁ । ମୋର ମନକୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ ।”

ଏପରି ପ୍ରାର୍ଥନା ମଧ୍ୟ ହୃଦୟର ସମର୍ପଣ ହୋଇପାରେ ।

୫. ସମର୍ପଣର ଅର୍ଥ ନିଜର ଦୁର୍ବଳତା ସ୍ୱୀକାର କରିବା -!

ଅନେକ ସମୟରେ ଆମେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଗରେ ନିଜକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଇବାକୁ ଚାହୁଁ । ଆମେ ନିଜର ଭୟ, ଦୁଃଖ ଓ ଅସହାୟତାକୁ ଲୁଚାଇଥାଉ । କିନ୍ତୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଗରେ ଆମେ ନିଜ ମନର ସତ୍ୟକୁ କହିପାରିବା ।

ସମର୍ପଣର ଅର୍ଥ ନିଜକୁ ଅଯୋଗ୍ୟ ବୋଲି ଭାବିବା ନୁହେଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନିଜର ସୀମାକୁ ବୁଝିବା । ଯାହା ଆମେ କରିପାରୁ, ତାହା ନିଷ୍ଠାର ସହିତ କରିବା । ଯାହା ଆମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ନାହିଁ, ତାହାକୁ ନେଇ ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ ନ କରିବା ।

ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନାରୁ ଆମେ ଶିଖିପାରୁ ଯେ ବିପଦରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଡାକିବା ଦୁର୍ବଳତା ନୁହେଁ । ଏହା ମନର ଆଶ୍ରୟ ଖୋଜିବାର ଏକ ଭକ୍ତିମୟ ପଥ ।

କିନ୍ତୁ ଶରଣାଗତିର ଅର୍ଥ ଆବଶ୍ୟକ କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ିଦେବା ନୁହେଁ । ରୋଗ ହେଲେ ଚିକିତ୍ସା ନେବା, ବିପଦ ଆସିଲେ ଉଚିତ ସାହାଯ୍ୟ ନେବା ଓ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପାଳନ କରିବା ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ । ପ୍ରାର୍ଥନା ଆମକୁ ଏହି କାମଗୁଡ଼ିକ କରିବା ପାଇଁ ମନୋବଳ ଦେଇପାରେ ।

୬. ଗର୍ଭସ୍ଥ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କ ରକ୍ଷା -!

[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତର ଭାବ]

ଉତ୍ତରାଙ୍କ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ତାଙ୍କ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁକୁ ରକ୍ଷା କଲେ । ଭାଗବତରେ ଏହି ଶିଶୁ ପରେ ରାଜା ପରୀକ୍ଷିତ ଭାବେ ପରିଚିତ ହୁଅନ୍ତି ।

ଏହି ଘଟଣା ଭାଗବତରେ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାର ଏକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ଉଦାହରଣ । ପାଣ୍ଡବ ବଂଶର ଭବିଷ୍ୟତ ରକ୍ଷା ପାଇଲା । ପରୀକ୍ଷିତ ମହାରାଜା ପରବର୍ତ୍ତୀ କଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ସ୍ଥାନ ନେବେ । ସେହି ରାଜାଙ୍କୁ ଶୁକଦେବ ମୁନି ଭାଗବତ କଥା ଶୁଣାଇବେ ।

ଏହିପରି ଭାବରେ ଏହି ଘଟଣା ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭାଗବତ କଥା ସହିତ ଯୋଡ଼ି ହୋଇଯାଏ ।

୭. ଭଗବାନଙ୍କ କୃପା ଓ ଆମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ -!

ଏହି ଘଟଣାକୁ ପଢ଼ି ଆମେ ଏପରି ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ଯେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ବିପଦ ଆମ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଦୂର ହୋଇଯିବ । ଭାଗବତ ଆମକୁ ଭକ୍ତି, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ କୃପାରେ ବିଶ୍ୱାସ ରଖିବାକୁ ଶିଖାଏ । କିନ୍ତୁ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘଟଣାକୁ ଆମେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ବଦଳାଇପାରିବା ନାହିଁ ।

କେତେବେଳେ ଆମର ପ୍ରାର୍ଥନାର ଫଳ ଆମେ ଆଶା କରିଥିବା ଭଳି ହୋଇନପାରେ । ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ରଖିବା, ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରିବା ଓ ଉଚିତ ସାହାଯ୍ୟ ନେବା ଦରକାର ।

ଭକ୍ତି ଆମକୁ ଏହି ଭାବ ଦିଏ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଉ କି ନ ହେଉ, ମୋତେ ସତ୍ୟର ପଥରେ ରହିବାକୁ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ । ଦୁଃଖରେ ମୋତେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଦିଅନ୍ତୁ । ସୁଖରେ ମୋତେ ନମ୍ର ରଖନ୍ତୁ ।”

ଏହା ହେଉଛି ଭକ୍ତିର ଏକ ଗଭୀର ଅଭ୍ୟାସ ।

୮. ହୃଦୟରୁ ଜଗନ୍ନାଥଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା -!

ହେ ମହାପ୍ରଭୁ ଜଗନ୍ନାଥ!

ଯେତେବେଳେ ମୋ ଜୀବନରେ ଭୟ ଆସେ, ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଶିଖାନ୍ତୁ । ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲେ ତାହାକୁ ଶାନ୍ତ କରିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ । ମୋର ଚିନ୍ତା ମୋତେ ଭୁଲ୍ ପଥକୁ ନେଇଗଲେ, ମୋତେ ବିବେକର ପଥ ଦେଖାନ୍ତୁ ।

ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ନିକଟରେ କେବଳ ସୁଖ ମାଗୁନାହିଁ । ମୁଁ ଏପରି ହୃଦୟ ମାଗୁଛି ଯେ ଦୁଃଖ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ଅନ୍ୟର ଦୁଃଖକୁ ଭୁଲି ନ ଯାଏ । ମୁଁ ଏପରି ବିବେକ ମାଗୁଛି ଯେ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ୟାୟ ନ କରେ । ମୁଁ ଏପରି ନମ୍ରତା ମାଗୁଛି ଯେ ସଫଳତା ପାଇଲେ ଅହଂକାର ନ କରେ ।

ହେ ପ୍ରଭୁ, ମୋର ପରିବାର, ମୋର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ମୋର ଜୀବନକୁ ଆପଣଙ୍କ ସ୍ମରଣ ସହିତ ଯୋଡ଼ି ରଖିବାକୁ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ । ମୋର ହାତରେ ସେବା, ମୋର କଥାରେ ସତ୍ୟ, ମୋର ମନରେ ଦୟା ଓ ମୋର ହୃଦୟରେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଟଳ ଭକ୍ତି ରହୁ ।

ମୁଁ ସବୁକିଛି ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ମୋର ଆଚରଣକୁ ସୁଧାରିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି । ତେଣୁ ହେ ଜଗନ୍ନାଥ, ମୋର ଚେଷ୍ଟାକୁ ସତ୍ୟର ପଥରେ ରଖନ୍ତୁ । ମୋର ଅହଂକାରକୁ ଆପଣଙ୍କ ଚରଣରେ ଅର୍ପଣ କରିବାକୁ ଶକ୍ତି ଦିଅନ୍ତୁ ।

ଜୟ ଜଗନ୍ନାଥ!

୯. ଏହି ଭାଗର ସାରକଥା -!

[ମୂଳ ସଂସ୍କୃତ ଭାଗବତ]

• ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ପ୍ରୟୋଗ କଲେ ।
• ଗର୍ଭବତୀ ଉତ୍ତରା ନିଜର ଓ ଗର୍ଭସ୍ଥ ଶିଶୁର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ଶରଣ ନେଲେ ।
• ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଗର୍ଭସ୍ଥ ପରୀକ୍ଷିତଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କଲେ ।
• ପରୀକ୍ଷିତ ପରେ ଭାଗବତ କଥାର ମୁଖ୍ୟ ଶ୍ରୋତା ହେଲେ ।

[ଆମର ସରଳ ବ୍ୟାଖ୍ୟା]

• ବିପଦରେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ହୃଦୟରୁ ଡାକିବା ଭକ୍ତିର ଏକ ପ୍ରକାଶ ।
• ପ୍ରାର୍ଥନା ସହିତ ନିଜର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଉଚିତ ପଦକ୍ଷେପ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ ।
• ସମର୍ପଣ ମାନେ ଅହଂକାର ଛାଡ଼ି ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ବିବେକ ଓ ନମ୍ରତାର ସହିତ ଜୀବନ ବିତାଇବା ।
• ଭକ୍ତି ଆମକୁ କେବଳ ନିଜ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଶିଖାଏ ।

ଆଗାମୀ ଭାଗରେ -!

ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଭାଗବତର କଥା ଆଗକୁ ବଢ଼ିବ । ଆମେ ଦେଖିବା ଯେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣଙ୍କ ସାନ୍ନିଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଜୀବନ କିପରି ଆଗକୁ ଚାଲିଥାଏ ଏବଂ ଧର୍ମ, କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ବୁଝିବାରେ ମଣିଷ କିପରି ଶିକ୍ଷା ପାଏ ।