ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଅହଂକାର, ଦେବୀ କୌଶିକୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ମହାସଂଘର୍ଷ !

ଶ୍ରୀଶ୍ରୀ ସାରଳା ମହାଭାରତୀୟ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣ !

ଭାଗ – ୭ : ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଅହଂକାର, ଦେବୀ କୌଶିକୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ଚଣ୍ଡୀଙ୍କ ମହାସଂଘର୍ଷ !

By Lokanath Mishra IRS-retired:

୧. ମହିଷାସୁର ବଧ ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଆଶ୍ୱାସ ଓ ନୂତନ ବିପଦର ଆରମ୍ଭ !
ମହିଷାସୁରର ଅତ୍ୟାଚାରରେ ଦେବତାମାନେ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ଦୁଃଖ ଓ ଭୟ ମଧ୍ୟରେ ଜୀବନ ବିତାଉଥିଲେ । ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ନିଜର ସିଂହାସନ ହରାଇଥିଲେ । ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ ନିଜର ଅଧିକାରରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଥିଲେ । ମହିଷାସୁର ନିଜର ଅପାର ବଳ ଓ ସେନାଶକ୍ତି ଉପରେ ଗର୍ବ କରି ସ୍ୱର୍ଗର ଶାସନ ନିଜ ହାତକୁ ନେଇଥିଲା । ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ନିଜର ଅଧିକାର ଫେରିପାଇବା ଏକ ଅସମ୍ଭବ କାର୍ଯ୍ୟ ପରି ମନେ ହେଉଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ଓ ମହିଷାସୁରର ବଧ ସହିତ ସେମାନଙ୍କ ଦୁଃଖର ଅବସାନ ହେଲା । ଦେବତାମାନେ ପୁଣି ନିଜ ନିଜର ଅଧିକାର ଫେରିପାଇଲେ । ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କ ମହିମା ଗାନ କରି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ । ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରୁ ଜଗତରେ ପୁଣି ଶାନ୍ତି ଫେରିଆସିବ ବୋଲି ସେମାନେ ଆଶା କଲେ ।
ତଥାପି ଜଗତରେ ଅଧର୍ମର ସମସ୍ତ ମୂଳ ଶେଷ ହୋଇଯାଇ ନଥିଲା । ମହିଷାସୁରର ମୃତ୍ୟୁ ପରେ ଆଉ ଦୁଇ ଅସୁର ଭାଇ ନିଜର ଶକ୍ତି ବଢ଼ାଇ ଜଗତ ଉପରେ ଆଧିପତ୍ୟ ସ୍ଥାପନ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟମ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ।
ମହିଷାସୁର ଯେପରି ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ସବୁକିଛି ବୋଲି ଭାବିଥିଲା, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ସେହିପରି ନିଜର ବଳ, ସମ୍ପତ୍ତି ଓ ସେନା ଉପରେ ଗର୍ବ କରୁଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଏହି ଧାରଣା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲା ଯେ, ଯାହାର ହାତରେ ଅଧିକ ଶକ୍ତି ଅଛି, ସମଗ୍ର ଜଗତ ତାହାର ଆଦେଶ ମାନିବାକୁ ବାଧ୍ୟ । ଏହି ଭାବନା ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ଅଧର୍ମର ପଥରେ ଆଗକୁ ନେଇଗଲା ।

୧. ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ପରାକ୍ରମ ଓ ଆଧିପତ୍ୟର ଲୋଭ !
ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ଅସୁରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରାକ୍ରମୀ ଭାବରେ ପରିଚିତ ଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କର ବିଶାଳ ସେନା ଥିଲା । ଅନେକ ଅସୁର ରାଜା ସେମାନଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରହୁଥିଲେ । ସେମାନେ ନିଜର ବଳ ଓ ପ୍ରଭାବ ବଢ଼ାଇବା ସହିତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଅଧିକାରକୁ ମଧ୍ୟ ନିଜ ହାତକୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ।
ଏହି ଦୁଇ ଭାଇଙ୍କ ମନରେ ରାଜ୍ୟ ବିସ୍ତାର କରିବାର ଆକାଂକ୍ଷା ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ସେମାନଙ୍କର ଲକ୍ଷ୍ୟ କେବଳ ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ସମୃଦ୍ଧ କରିବା ନଥିଲା । ସେମାନେ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସମେତ ସମସ୍ତେ ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହନ୍ତୁ । କେହି ସେମାନଙ୍କ ଆଦେଶକୁ ଅମାନ୍ୟ ନକରନ୍ତୁ । ଏପରିକି ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା ହରାଇ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତୁ ବୋଲି ସେମାନେ ଚାହୁଁଥିଲେ ।
ଶକ୍ତି ଲାଭ କରିବା ପରେ ମନୁଷ୍ୟର ମନରେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଭାବନା ଜନ୍ମ ନେଇପାରେ । ଗୋଟିଏ ହେଉଛି, ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଉପକାର ଓ ସୁରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବହାର କରିବା । ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି, ସେହି ଶକ୍ତିକୁ ବ୍ୟବହାର କରି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିବା । ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଥକୁ ବାଛିଥିଲେ ।
ସେମାନେ ନିଜର ଇଚ୍ଛାକୁ ହିଁ ନିୟମ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ । ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଅଧିକାର, ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବାର ମନୋଭାବ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ନଥିଲା । ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଜଗତ ପାଇଁ ବିପଦ ହୋଇଉଠିଲା ।

୧. ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଅଧିକାର !
ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ନିଜର ସେନାକୁ ସଂଗଠିତ କରି ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କଲେ । ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଅନେକ ପରାକ୍ରମୀ ଅସୁର ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିଲେ । ଦେବତାମାନେ ନିଜର ସ୍ୱର୍ଗରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରତିରୋଧ କଲେ । କିନ୍ତୁ ଅସୁରମାନଙ୍କ ପ୍ରବଳ ଆକ୍ରମଣ ସମ୍ମୁଖରେ ସେମାନେ ପରାଜିତ ହେଲେ ।
ଅସୁରମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରୁ ବିତାଡ଼ିତ କଲେ । ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସିଂହାସନ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିକାର ଅସୁରମାନଙ୍କ ହାତକୁ ଚାଲିଗଲା । ଶୁମ୍ଭ ନିଜକୁ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶାସକ ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲା । ନିଶୁମ୍ଭ ମଧ୍ୟ ନିଜ ଭାଇର ବିଜୟରେ ଗର୍ବିତ ହେଲା ।
ସ୍ୱର୍ଗର ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରିବା ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେବଳ ଏକ ସାମରିକ ବିଜୟ ନଥିଲା । ଏହା ମାଧ୍ୟମରେ ସେମାନେ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ ଯେ, ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ହେବା ଦରକାର । ଯେଉଁମାନେ ସେମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ରହିବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଶକ୍ତି ପ୍ରୟୋଗ କରି ଦମନ କରାଯିବ ।
ଏହିପରି ଦେବତାମାନେ ପୁଣିଥରେ ନିଜର ଅଧିକାର ହରାଇଲେ । ମହିଷାସୁରର ବଧ ପରେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ଫେରିଥିଲା, ତାହା ପୁଣି ବିପଦରେ ପଡ଼ିଲା । ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, ଏହି ଦୁଇ ଅସୁରଙ୍କ ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ପୁଣିଥରେ ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣ ନେବାକୁ ହେବ ।

୧. ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି ହିମାଳୟକୁ ଗଲେ ଦେବତାମାନେ !
ଦେବତାମାନେ ନିଜର ପରାଜୟ ପରେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କଲେ । ସେମାନଙ୍କର ମନେ ପଡ଼ିଲା ଯେ, ପୂର୍ବରୁ ମହିଷାସୁରର ଅତ୍ୟାଚାରରୁ ଦେବୀ ହିଁ ସେମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେହି ମାତୃଶକ୍ତି ପୁଣି ସେମାନଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେଇପାରିବେ ବୋଲି ସେମାନେ ବିଶ୍ୱାସ କଲେ ।
ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ବର୍ଣ୍ଣନା ଅନୁସାରେ, ଦେବତାମାନେ ହିମାଳୟ ଅଞ୍ଚଳକୁ ଯାଇ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି କଲେ । ସେମାନେ ଦେବୀଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆଧାର, ସମସ୍ତ ଜୀବଙ୍କ ମଙ୍ଗଳକାରିଣୀ ଓ ଦୁଃଖ ଦୂର କରୁଥିବା ଶକ୍ତି ଭାବରେ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ ।
ସେମାନେ ଜାଣିଥିଲେ ଯେ ନିଜର ବାହୁବଳ ଓ ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅସୁରମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିବା ସହଜ ହେବ ନାହିଁ । ଅତଏବ ସେମାନେ ନିଜର ଗର୍ବକୁ ପରିତ୍ୟାଗ କରି ଦେବୀଙ୍କ ଶରଣାପନ୍ନ ହେଲେ ।
ଏହି ଘଟଣାରେ ଏକ ଗଭୀର ଶିକ୍ଷା ରହିଛି । ଦୁର୍ବଳ ହୋଇପଡ଼ିବା ସମୟରେ ନିଜର ଅସହାୟତାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରିବା ପରାଜୟର ଚିହ୍ନ ନୁହେଁ । ବରଂ ନିଜର ସୀମାକୁ ବୁଝି ଠିକ୍‌ ସାହାଯ୍ୟ ଖୋଜିବା ବୁଦ୍ଧିମତାର ପରିଚୟ । ଦେବତାମାନେ ଏହି କଥା ବୁଝିଥିଲେ । ସେମାନେ ଏକତ୍ର ହୋଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଆଶାକୁ ପୁଣି ଜାଗ୍ରତ କଲେ ।

୧. ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଆଗମନ ଓ କୌଶିକୀ ଦେବୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ !
ଦେବତାମାନେ ଯେତେବେଳେ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ପାର୍ବତୀ ସେହି ସ୍ଥାନକୁ ଆସିଲେ । ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ତୁତି କରୁଥିବା ଦେଖିଲେ । ଏହି ପ୍ରସଙ୍ଗରେ ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କରେ । ପାର୍ବତୀଙ୍କ ଦେହରୁ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇଲେ । ସେହି ଶକ୍ତି କୌଶିକୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।
କୌଶିକୀଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ ପରେ ପାର୍ବତୀଙ୍କ ରୂପ କୃଷ୍ଣବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିବାରୁ ତାଙ୍କୁ କାଳିକା ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଇଛି । ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନା ଦେବୀଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଶକ୍ତିର ଏକତାକୁ ପ୍ରକାଶ କରେ । ଦେବୀ ଏକ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଜଗତର ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକାଶ ପାଆନ୍ତି ।
କୌଶିକୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ, ତେଜ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ ଅସାଧାରଣ ଥିଲା । ତାଙ୍କର ରୂପରେ ଏପରି ଆକର୍ଷଣ ଥିଲା ଯେ, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବ, ସେ ତାଙ୍କର ମହିମା ଅନୁଭବ କରିବ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ସୌନ୍ଦର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ବାହ୍ୟ ରୂପର ବିଷୟ ନଥିଲା । ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟତା ଓ ଅପାର ଶକ୍ତି ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତଙ୍କଠାରୁ ସ୍ୱତନ୍ତ୍ର କରିଥିଲା ।
ଏହି ଆବିର୍ଭାବ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଆଶାର ସଙ୍କେତ ଥିଲା । ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ନିଜର ବଳକୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏବେ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏପରି ଏକ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ ପାଇବାକୁ ଯାଉଥିଲା, ଯାହାକୁ କେବଳ ସେନାବଳ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମାପିହେବ ନାହିଁ ।

୧. ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେବୀଙ୍କ ରୂପ !
ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଅସୁର ସେନାରେ ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ନାମକ ଦୁଇ ପରାକ୍ରମୀ ଅସୁର ଥିଲେ । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ସେମାନେ ଦେବୀ କୌଶିକୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଦେଖି ତାହାର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ନିକଟରେ କଲେ ।
ସେମାନେ ନିଜ ରାଜାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ ଯେ, ଏପରି ଅପୂର୍ବ ରୂପ ଓ ତେଜସ୍ୱିନୀ ନାରୀ ସେମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଦେଖିନାହାନ୍ତି । ତାଙ୍କର ରୂପ ଅସାଧାରଣ ଏବଂ ତାଙ୍କର ମହିମା ଅତୁଳନୀୟ । ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ମନରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନକୁ ଆଣିବାର ଇଚ୍ଛା ଜାଗ୍ରତ ହେଲା ।
ଶୁମ୍ଭ ନିଜର ଧନସମ୍ପତ୍ତି, ରାଜ୍ୟ ଓ ବିଜୟକୁ ନେଇ ଗର୍ବ କରୁଥିଲା । ତାହାର ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ, ସମଗ୍ର ଜଗତରେ ଯାହା କିଛି ସୁନ୍ଦର, ମୂଲ୍ୟବାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଅଛି, ସେ ସବୁ ତାହାର ଅଧିକାରକୁ ଆସିବା ଉଚିତ । ତେଣୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜର ସମ୍ପତ୍ତି ପରି ଭାବିବାକୁ ଲାଗିଲା ।
ଏଠାରେ ଶୁମ୍ଭର ମାନସିକତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ପଷ୍ଟ । ସେ ଦେବୀଙ୍କ ଦିବ୍ୟତାକୁ ବୁଝିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲା ନାହିଁ । ତାଙ୍କୁ ଏକ ସ୍ୱାଧୀନ ଶକ୍ତି ଭାବରେ ସମ୍ମାନ ଦେବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ନିଜ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ହାସଲ କରିବାକୁ ଚାହିଁଲା । ତାହାର ଅହଂକାର ତାକୁ ଏହା ବୁଝିବାକୁ ଦେଲା ନାହିଁ ଯେ, ଦେବୀଙ୍କୁ କୌଣସି ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଅଧୀନ କରାଯାଇପାରିବ ନାହିଁ ।

୧. ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଦୂତ ପଠାଇଲେ ଶୁମ୍ଭ !
ଦେବୀଙ୍କ ରୂପ ଓ ମହିମା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ପରେ ଶୁମ୍ଭ ନିଜର ଦୂତ ସୁଗ୍ରୀବଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଠାଇଲା । ଦୂତକୁ ଆଦେଶ ଦେଲା ଯେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ପରାକ୍ରମ ଓ ରାଜ୍ୟର ବିଶାଳତା ବିଷୟରେ ଜଣାଇବ । ଶୁମ୍ଭ ଭାବୁଥିଲା ଯେ, ତାହାର ଅପାର ଧନସମ୍ପତ୍ତି ଓ ଶକ୍ତିର ବର୍ଣ୍ଣନା ଶୁଣି ଦେବୀ ତାହାର ପ୍ରସ୍ତାବ ଗ୍ରହଣ କରିବେ ।
ଦୂତ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ପ୍ରଭୁତ୍ୱର ବର୍ଣ୍ଣନା କଲା । ସେ କହିଲା ଯେ, ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିଛନ୍ତି । ସେମାନଙ୍କ ନିକଟରେ ଅପାର ଧନସମ୍ପତ୍ତି, ଅନେକ ରତ୍ନ ଓ ଅସୀମ ସାମରିକ ଶକ୍ତି ରହିଛି । ତେଣୁ ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କ ରାଜ୍ୟକୁ ଆସି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ରହିବା ଉଚିତ ।
ଦୂତର କଥାରେ ଗର୍ବ ଓ ଆଧିପତ୍ୟର ଭାବ ଥିଲା । ତାହାର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ମାନପୂର୍ଣ୍ଣ ଆଲୋଚନା କରିବା ନଥିଲା । ବରଂ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଲାଗୁ କରିବା ଥିଲା ।
କିନ୍ତୁ ଦେବୀ କୌଶିକୀ କୌଣସି ରାଜାଙ୍କ ଧନସମ୍ପତ୍ତି କିମ୍ବା ଶକ୍ତିରେ ଆକର୍ଷିତ ହେବାର ଦେବୀ ନୁହନ୍ତି । ସେ ନିଜର ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ଶକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ତେଣୁ ଶୁମ୍ଭର ଦୂତ ଯେଉଁ ପ୍ରସ୍ତାବ ନେଇ ଆସିଥିଲା, ତାହା ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ଗ୍ରହଣୀୟ ହେବାର ନଥିଲା ।

୧. ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ଓ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଅହଂକାରକୁ ଆହ୍ୱାନ !
ଦେବୀ ଦୂତଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ନିଜର ନିଷ୍ପତ୍ତି ଜଣାଇଲେ । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ଦେବୀଙ୍କ ଏକ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି । ସେ କହିଥିଲେ ଯେ, ଯିଏ ଯୁଦ୍ଧରେ ତାଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିପାରିବ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଗର୍ବକୁ ଭାଙ୍ଗିପାରିବ ଓ ଯିଏ ତାଙ୍କ ସମକକ୍ଷ ପରାକ୍ରମ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରିପାରିବ, ସେହି ବ୍ୟକ୍ତି ହିଁ ତାଙ୍କୁ ପାଇବାର ଯୋଗ୍ୟ ହେବ ।
ଦେବୀଙ୍କ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁମ୍ଭର ଅହଂକାର ପାଇଁ ଏକ ଆହ୍ୱାନ ଥିଲା । ଶୁମ୍ଭ ନିଜକୁ ଅପରାଜେୟ ଭାବୁଥିଲା । ତାହାର ଧାରଣା ଥିଲା ଯେ, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିବାର ଶକ୍ତି ତାହାର ଅଛି । କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ତାହାର ଧନ, ରାଜ୍ୟ କିମ୍ବା ସେନାକୁ ନିଜର ନିଷ୍ପତ୍ତିର ଆଧାର କଲେ ନାହିଁ । ସେ ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିଲେ ।
ଦେବୀଙ୍କ ପ୍ରତିଜ୍ଞାର ଗଭୀର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ପ୍ରକୃତ ସମ୍ମାନ ବଳପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ହାସଲ କରାଯାଇପାରେ ନାହିଁ । କାହାକୁ ନିଜ ଅଧୀନରେ ରଖିବା ଓ କାହାର ହୃଦୟ ଜିତିବା ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ କଥା । ଶୁମ୍ଭ ଏହି ପାର୍ଥକ୍ୟକୁ ବୁଝିପାରିଲା ନାହିଁ । ଦେବୀଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନ ନିଷ୍ପତ୍ତିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ସେ ତାହାକୁ ନିଜର ଅପମାନ ବୋଲି ଭାବିଲା ।

୧. ଧୂମ୍ରଲୋଚନଙ୍କୁ ପଠାଇଲେ ଶୁମ୍ଭ !
ଦେବୀଙ୍କ ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଶୁମ୍ଭ କ୍ରୋଧିତ ହେଲା । ତାହାର ଅହଂକାର ଏତେ ବଢ଼ିଯାଇଥିଲା ଯେ, କେହି ତାହାର ଆଦେଶକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାକୁ ସେ ସହ୍ୟ କରିପାରୁ ନଥିଲା । ସେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ନାମକ ଅସୁର ସେନାପତିଙ୍କୁ ଡାକି ଆଦେଶ ଦେଲା ଯେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ତାହାର ନିକଟକୁ ନେଇଆସିବ ।
ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ନିଜର ସେନା ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲା । ସେ ଭାବିଥିଲା ଯେ, ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ନିଜର ସାମରିକ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଦେବୀଙ୍କୁ ବାଧ୍ୟ କରିପାରିବ । କିନ୍ତୁ ଦେବୀ ତାହାର ଆଦେଶ ମାନିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ ନାହିଁ ।
ଏହା ପରେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଦେବୀଙ୍କ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଲା । ଦେବୀ ନିଜର ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରି ତାହାର ଆକ୍ରମଣକୁ ନିଷ୍ଫଳ କରିଦେଲେ । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର କାହାଣୀ ଅନୁସାରେ, ଦେବୀଙ୍କ ଏକ ହୁଙ୍କାରରେ ଧୂମ୍ରଲୋଚନ ଭସ୍ମୀଭୂତ ହେଲା । ତାହାର ସେନା ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଦେବୀଙ୍କ ସିଂହ ଆକ୍ରମଣ କରି ସେମାନଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କଲା ।
ଏହି ପରାଜୟ ଶୁମ୍ଭଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବଡ଼ ଆଘାତ ଥିଲା । ସେ ଯେଉଁ ସେନାପତିକୁ ଦେବୀଙ୍କୁ ବଶ କରିବା ପାଇଁ ପଠାଇଥିଲା, ସେ ନିଜେ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ପରାସ୍ତ ହେଲା । ଏଥିରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା ଯେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ସାଧାରଣ ବଳପ୍ରୟୋଗ ଦ୍ୱାରା ଅଧୀନ କରିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ ।

୧. ଚଣ୍ଡ-ମୁଣ୍ଡଙ୍କ ଆକ୍ରମଣ ଓ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ !
ଧୂମ୍ରଲୋଚନର ମୃତ୍ୟୁ ଓ ତାହାର ସେନାର ପରାଜୟ ପରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ଆହୁରି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ସେମାନେ ନିଜର ଅନ୍ୟ ପରାକ୍ରମୀ ସେନାପତି ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ପଠାଇଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦେଶ ଦିଆଗଲା ଯେ, ଦେବୀଙ୍କୁ ବଳପୂର୍ବକ ଧରି ଅସୁରରାଜଙ୍କ ନିକଟକୁ ନେଇଆସିବେ ।
ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡ ବିଶାଳ ସେନା ସହିତ ଦେବୀଙ୍କ ନିକଟରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୋଇ ଦେବୀଙ୍କୁ ଘେରିଗଲେ । ଦେବୀ ସେମାନଙ୍କ ଆକ୍ରମଣକୁ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ । ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅଛି ଯେ, ଦେବୀଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ତାଙ୍କର ଭ୍ରୂଲତାରୁ ଏକ ଭୟଙ୍କର କାଳୀରୂପ ପ୍ରକାଶ ପାଇଲା । ସେହି ଦେବୀଙ୍କ ରୂପ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଗ୍ର ଥିଲା । ସେ ଅସୁର ସେନା ଉପରେ ଭୟଙ୍କର ଆକ୍ରମଣ କଲେ ।
କାଳୀ ଅସୁରମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ଧ୍ୱଂସ କରି ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ । ଶେଷରେ ଉଭୟ ଅସୁରଙ୍କୁ ବଧ କରି ସେମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଆଣିଲେ । ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କୁ ବଧ କରିଥିବାରୁ ଦେବୀ କାଳୀ ଚାମୁଣ୍ଡା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ ।
ଏହି ଘଟଣା ଦେଖାଇଦିଏ ଯେ, ଦେବୀଙ୍କ ଶକ୍ତି କେବଳ ଏକ ରୂପରେ ସୀମିତ ନୁହେଁ । ଆବଶ୍ୟକତା ଅନୁସାରେ ସେ ଶାନ୍ତ, କରୁଣାମୟୀ ଓ ଉଗ୍ର ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି । ତାଙ୍କର ଉଗ୍ରତା ଅନ୍ୟାୟର ବିନାଶ ପାଇଁ ଏବଂ ତାଙ୍କର କରୁଣା ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ।

୧. ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ଅହଂକାରର ପରିଣାମ !
ଦେବୀଙ୍କ ସହିତ ହୋଇଥିବା ପ୍ରତ୍ୟେକ ସଂଘର୍ଷରେ ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭଙ୍କ ସେନାର କ୍ଷତି ହେଉଥିଲା । ଧୂମ୍ରଲୋଚନର ମୃତ୍ୟୁ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କ ବିନାଶ ଏବଂ ଅସୁର ସେନାର ପରାଜୟ ସେମାନଙ୍କୁ ଏକ ସତ୍ୟ ବୁଝାଇବା ଉଚିତ ଥିଲା । କିନ୍ତୁ ଅହଂକାର ମନୁଷ୍ୟର ବିବେକକୁ ଆଚ୍ଛାଦିତ କରିଦିଏ । ଶୁମ୍ଭ ଓ ନିଶୁମ୍ଭ ନିଜର ଭୁଲକୁ ବୁଝିବା ପରିବର୍ତ୍ତେ ଆହୁରି ଅଧିକ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ।
ସେମାନେ ଭାବିଲେ ଯେ, ଆଉ ଅଧିକ ସେନା ଓ ଶକ୍ତି ବ୍ୟବହାର କଲେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପରାସ୍ତ କରିହେବ । କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ଏହା ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ, ସମସ୍ୟା କେବଳ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିବା କିମ୍ବା ହାରିବାର ନୁହେଁ । ସମସ୍ୟା ଥିଲା ସେମାନଙ୍କ ମନରେ ଥିବା ଅହଂକାର, ଲୋଭ ଓ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରିବାର ପ୍ରବୃତ୍ତି ।
ଦେବୀଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ସେମାନଙ୍କ ପରାଜୟର କାରଣ କେବଳ ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ରଶସ୍ତ୍ରର ଶକ୍ତି ନୁହେଁ । ଦେବୀ ଧର୍ମ ଓ ନ୍ୟାୟର ପକ୍ଷରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅସୁରମାନେ ନିଜର ଲୋଭ ଓ ଆଧିପତ୍ୟକୁ ପ୍ରତିଷ୍ଠା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ । ଏହି ବିରୋଧ ହିଁ କାହାଣୀର ମୂଳ ଭାବ ।

୧. ଏହି କାହାଣୀରୁ ମନୁଷ୍ୟ ଜୀବନ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା !
ଶୁମ୍ଭ, ନିଶୁମ୍ଭ, ଧୂମ୍ରଲୋଚନ, ଚଣ୍ଡ ଓ ମୁଣ୍ଡଙ୍କ କାହାଣୀ ଆମକୁ ଜଣାଏ ଯେ, ଅନ୍ୟାୟ କେବଳ ଯୁଦ୍ଧକ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଦିଏ ନାହିଁ । ମନୁଷ୍ୟର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର, ଲୋଭ, ଅନ୍ୟକୁ ଅବହେଳା କରିବା ଓ ନିଜ ଇଚ୍ଛାକୁ ଅନ୍ୟଙ୍କ ଉପରେ ଲଦିଦେବା ଭଳି ପ୍ରବୃତ୍ତି ଦେଖାଯାଏ ।
ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ଧନ, ପଦବୀ କିମ୍ବା ଶକ୍ତି ପାଇ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ତୁଚ୍ଛ ମନେ କରେ, ସେ ଶୁମ୍ଭର ମାନସିକତାର ପରିଚୟ ଦିଏ । ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ଅଧର୍ମର ପଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼େ । ଏହାର ବିପରୀତରେ ଯିଏ ନିଜର ଶକ୍ତିକୁ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ସାହାଯ୍ୟ କରିବାରେ, ଅନ୍ୟାୟର ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାରେ ଓ ସତ୍ୟର ରକ୍ଷା କରିବାରେ ବ୍ୟବହାର କରେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳମୟ ଶକ୍ତିର ଆଦର୍ଶକୁ ଅନୁସରଣ କରେ ।
ଦେବୀ ଚଣ୍ଡିକାଙ୍କ କାହାଣୀ ଆମକୁ ଏହା ମଧ୍ୟ ଶିଖାଏ ଯେ, ନିଜର ସମ୍ମାନ ଓ ସ୍ୱାଧୀନତାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ସାହସ ଆବଶ୍ୟକ । ଅନ୍ୟାୟ ଓ ବଳପ୍ରୟୋଗ ସମ୍ମୁଖରେ ନିରବ ରହିବା ସବୁବେଳେ ଶାନ୍ତିର ପଥ ନୁହେଁ । କେତେକ ସମୟରେ ନ୍ୟାୟର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଦୃଢ଼ତାର ସହିତ ପ୍ରତିରୋଧ କରିବାକୁ ପଡ଼େ ।
ଗ୍ରନ୍ଥ ସମ୍ପର୍କିତ ସ୍ପଷ୍ଟୀକରଣ !

ଏହି ଭାଗରେ ଶୁମ୍ଭ-ନିଶୁମ୍ଭ, କୌଶିକୀ, ଧୂମ୍ରଲୋଚନ, ଚଣ୍ଡ-ମୁଣ୍ଡ ଓ ଚାମୁଣ୍ଡାଙ୍କ ସମ୍ପର୍କିତ କାହାଣୀ ମୁଖ୍ୟତଃ ସଂସ୍କୃତ ଦେବୀମାହାତ୍ମ୍ୟର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କାହାଣୀକ୍ରମ ଅନୁସାରେ ଉପସ୍ଥାପିତ ହୋଇଛି । ଏହାକୁ ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ଓଡ଼ିଆ ଚଣ୍ଡୀ ପୁରାଣର ଅବିକଳ ପାଠ ବୋଲି ଧରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ସାରଳା ଦାସଙ୍କ ନିଜସ୍ୱ ବର୍ଣ୍ଣନା, ଘଟଣାକ୍ରମ ଓ ଓଡ଼ିଆ ଲୋକପରମ୍ପରାର ବିଶେଷତାକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଚିହ୍ନଟ କରିବା ପାଇଁ ମୂଳ ଓଡ଼ିଆ ଗ୍ରନ୍ଥ ସହିତ ତୁଳନା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ ।