ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ – ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ

ଗଦ୍ୟ ମହାଭାରତ ! ଭଗବଦ୍‌ଗୀତା ଗଦ୍ୟରେ ! ଭାଗ – ୧୪୮ !

ଭାଗ – ୧୪୮ !

୧. ମନକୁ ଜୟ କରିବାର ମହତ୍ତ୍ୱ !

ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯେଉଁ ମଣିଷ ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିଛି, ସେ ନିଜ ଜୀବନରେ ଶାନ୍ତି ଓ ସ୍ଥିରତା ପାଇପାରିବ । ତାଙ୍କର ମନ ତାଙ୍କ କଥା ମାନିବ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନର ଇଚ୍ଛା ଓ ଆବେଗ ଅନୁସାରେ ସବୁବେଳେ ଚାଲେ, ସେ ଅନେକ ସମୟରେ ନିଜେ ନିଜର ଅଶାନ୍ତିର କାରଣ ହୋଇଥାଏ । ତେଣୁ ମନକୁ ଶାନ୍ତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ରଖିବା ଯୋଗସାଧନାର ଏକ ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ।

୧. ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖରେ ସମାନ ଭାବ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ଯେଉଁ ଯୋଗୀ ନିଜ ମନକୁ ଜୟ କରିଛନ୍ତି, ସେ ଶୀତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ, ମାନ ଓ ଅପମାନ ଭଳି ବିପରୀତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ମାନସିକ ସନ୍ତୁଳନ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ତାଙ୍କୁ ଶୀତ ଲାଗେ ନାହିଁ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି, ସେ ଏହି ସବୁ ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିଜର ବିବେକ ଓ ମନର ଶାନ୍ତି ହରାନ୍ତି ନାହିଁ । କେହି ପ୍ରଶଂସା କଲେ ଅତ୍ୟଧିକ ଗର୍ବ କରନ୍ତି ନାହିଁ ଏବଂ କେହି ନିନ୍ଦା କଲେ ଭାଙ୍ଗି ପଡ଼ନ୍ତି ନାହିଁ ।

୧. ଜ୍ଞାନ ଓ ଅନୁଭୂତିରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଯୋଗୀ !

ଭଗବାନ କହିଲେ, ପ୍ରକୃତ ଯୋଗୀ କେବଳ ପୁସ୍ତକରୁ ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ । ସେ ନିଜ ଜୀବନରେ ସେହି ଜ୍ଞାନକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଭଗବାନଙ୍କ ସ୍ୱରୂପ, ଆତ୍ମାର ସତ୍ୟ ଓ ଜୀବନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବୁଝାମଣା ଗଭୀର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ସନ୍ତୋଷ ଜନ୍ମ ନିଏ । ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିଜ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରଖନ୍ତି ଏବଂ ବାହାର ଜଗତର ଆକର୍ଷଣରେ ସହଜରେ ବିଚଳିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

୧. ସୁନା, ପଥର ଓ ମାଟି ପ୍ରତି ସମଭାବ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଆହୁରି ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଜ୍ଞାନୀ ଯୋଗୀ ସୁନା, ପଥର ଓ ମାଟିକୁ ନେଇ ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଆସକ୍ତି କିମ୍ବା ଲୋଭ ରଖନ୍ତି ନାହିଁ । ସାଧାରଣ ଜୀବନରେ ଏହି ଜିନିଷଗୁଡ଼ିକର ମୂଲ୍ୟ ଅଲଗା ଅଲଗା ହୋଇପାରେ । କିନ୍ତୁ ଯୋଗୀଙ୍କ ମନରେ ସେଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରତି ଲୋଭ, ମୋହ ଓ ଅହଂକାର ରହେ ନାହିଁ । ସେ ବସ୍ତୁର ମୂଲ୍ୟ ଅପେକ୍ଷା ନିଜ ମନର ପବିତ୍ରତାକୁ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱ ଦିଅନ୍ତି ।

୧. ସମସ୍ତଙ୍କ ପ୍ରତି ସମଦୃଷ୍ଟି !

ଭଗବାନ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ କହିଲେ, ଉଚ୍ଚକୋଟୀର ଯୋଗୀ ସମସ୍ତ ମଣିଷଙ୍କୁ ସମଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖନ୍ତି । ତାଙ୍କ ମନରେ ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ନିରପେକ୍ଷ ବ୍ୟକ୍ତି, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ଆତ୍ମୀୟ, ଭଲ ମଣିଷ ଓ ମନ୍ଦ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍ଷପାତ ରହେ ନାହିଁ । ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକେ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ଉପସ୍ଥିତିକୁ ଅନୁଭବ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି । ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ କାର୍ଯ୍ୟ ଏକାପରି । ଅନ୍ୟାୟକୁ ଅନ୍ୟାୟ ବୋଲି କହିବା ସହିତ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଘୃଣା ଓ ପ୍ରତିଶୋଧର ଭାବ ନ ରଖିବା ହେଉଛି ସମଦୃଷ୍ଟିର ଏକ ଲକ୍ଷଣ ।

୧. ଏକାନ୍ତରେ ଯୋଗାଭ୍ୟାସ !

ଏହାପରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧ୍ୟାନ କରିବାର ପ୍ରସ୍ତୁତି ବିଷୟରେ କହିଲେ । ଯୋଗୀ ଏକ ଶାନ୍ତ ଓ ନିର୍ଜନ ସ୍ଥାନରେ ରହି ନିଜ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ତାଙ୍କ ମନରେ ଅତ୍ୟଧିକ ଇଚ୍ଛା, ଲୋଭ ଓ ସମ୍ପତ୍ତି ପ୍ରତି ମୋହ ରହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ କେବଳ ଆଖି ବନ୍ଦ କରି ବସିବା ଯଥେଷ୍ଟ ନୁହେଁ । ମନକୁ ବାହାର ଆକର୍ଷଣରୁ ଫେରାଇ ଭିତର ଦିଗକୁ ନେବା ଆବଶ୍ୟକ ।

୧. ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ସ୍ଥାନ ଓ ଆସନ !

ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଲେ, ଧ୍ୟାନ କରିବା ପାଇଁ ଯୋଗୀ ଏକ ପରିଷ୍କାର ଓ ଶାନ୍ତ ସ୍ଥାନ ବାଛିବା ଉଚିତ । ସେଠାରେ ଏକ ସ୍ଥିର ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବା ଦରକାର । ଆସନଟି ଅତ୍ୟଧିକ ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ଅତ୍ୟଧିକ ନିମ୍ନ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ । ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ କୁଶ ଘାସ, ମୃଗଚର୍ମ ଓ ବସ୍ତ୍ର ବ୍ୟବହାର କରି ଏପରି ଆସନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯାଉଥିଲା । ଏହି ବର୍ଣ୍ଣନାର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଏକ ପରିଷ୍କାର, ସ୍ଥିର ଓ ସୁବିଧାଜନକ ଆସନର ଆବଶ୍ୟକତା । ଆଜିର ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ସଫା ଚଟାଇ କିମ୍ବା ଉପଯୁକ୍ତ ଆସନରେ ବସି ଧ୍ୟାନ କରାଯାଇପାରିବ ।

୧. ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା !

ଉପଯୁକ୍ତ ଆସନରେ ବସିବା ପରେ ଯୋଗୀ ନିଜ ମନ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି ଏକାଗ୍ରତାର ସହିତ ଧ୍ୟାନ କରିବା ଉଚିତ । ମନକୁ ଅନେକ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିବାକୁ ନ ଦେଇ ଏକ ଲକ୍ଷ୍ୟରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଆବଶ୍ୟକ । ଏହି ଧ୍ୟାନର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ କେବଳ ମନକୁ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ଶାନ୍ତ କରିବା ନୁହେଁ । ଏହା ମନୁଷ୍ୟର ଅନ୍ତରକୁ ପବିତ୍ର କରିବା, ଚିନ୍ତାଧାରାକୁ ଶୁଦ୍ଧ କରିବା ଏବଂ ପରମାତ୍ମାଙ୍କ ନିକଟତର ହେବାର ଏକ ମାର୍ଗ ।

୧. ଧ୍ୟାନର ପରବର୍ତ୍ତୀ ପଦକ୍ଷେପ !

ଏହିପରି ଭାବରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଅର୍ଜୁନଙ୍କୁ ବୁଝାଇଲେ ଯେ, ଯୋଗସାଧନା ପାଇଁ ମନର ସମତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ଶାନ୍ତ ପରିବେଶ ଓ ଏକାଗ୍ରତା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ । ମଣିଷ ଯଦି ନିଜର ଦୈନନ୍ଦିନ ଜୀବନରେ ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ତେବେ ତାହାର ମନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଶାନ୍ତ ହେବ । ପରବର୍ତ୍ତୀ ଉପଦେଶରେ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ ଧ୍ୟାନ ସମୟରେ ଶରୀରକୁ କିପରି ରଖିବା, ଦୃଷ୍ଟି କେଉଁଠାରେ ସ୍ଥିର କରିବା ଏବଂ ମନକୁ କିପରି ଭୟମୁକ୍ତ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ପ୍ରତି ସମର୍ପିତ କରିବା, ସେ ବିଷୟରେ ବୁଝାଇବେ ।

Leave a Comment

Your email address will not be published. Required fields are marked *