ଲିଙ୍ଗ ମିଶ୍ରେ ଚାଲିଗଲେ

ଲିଙ୍ଗ ମିଶ୍ରେ ଚାଲିଗଲେ:

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର

ମଣିଷ ଚାଲିଯାଏ । କିନ୍ତୁ ତା’ର ଚାଲିଯିବା ସହିତ ତା’ର ସ୍ମୃତି ଚାଲିଯାଏ ନାହିଁ । ଜଣେ ମଣିଷ ଯେଉଁ ଗାଁର ମାଟିରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ଯେଉଁ ପଥରେ ଶୈଶବରେ ଦୌଡ଼ିଥାଏ, ଯେଉଁ ସାଙ୍ଗମାନଙ୍କ ସହିତ ହସିଥାଏ ଓ ଜୀବନର ସୁଖଦୁଃଖ ବାଣ୍ଟିଥାଏ, ସେ ଚାଲିଗଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସବୁ ସ୍ମୃତିରେ ବଞ୍ଚି ରହିଥାଏ ।

ଆଜି ମୋର ଅତି ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମିଶ୍ରଙ୍କ ବିୟୋଗ ସମ୍ବାଦ ମୋ ମନକୁ ଏମିତି ଏକ ଶୂନ୍ୟତାରେ ଭରି ଦେଇଛି, ଯାହାକୁ ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରକାଶ କରିବା କଷ୍ଟକର । ମନେ ହେଉଛି, ଆମ ଶୈଶବର ଏକ ଅଧ୍ୟାୟ ହଠାତ୍ ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା ।

ପୁରୀରୁ ସାତପଡ଼ା ଯିବା ଜାତୀୟ ରାଜପଥରେ ପ୍ରାୟ ସାଢ଼େ ଛଅ କିଲୋମିଟର ଯିବା ପରେ ବାମ ପଟେ ଏକ ରାସ୍ତା ଯାଇଛି କାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥପୁର ଶାସନକୁ । ଏହି ଛୋଟିଆ ଗାଁଟି କେବଳ ଏକ ସାଧାରଣ ଗାଁ ନୁହେଁ । ପୁରୀର ଶାସ୍ତ୍ରୀୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଓ ସାଂସ୍କୃତିକ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଏହାର ଗଭୀର ସମ୍ପର୍କ ରହିଛି । ମୁକ୍ତିମଣ୍ଡପର ଶୋଳ ଶାସନ ପରମ୍ପରା ସହିତ ଜଡ଼ିତ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମାଟିରେ ଧର୍ମ, ସଂସ୍କୃତି, ଶିକ୍ଷା ଓ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଏକ ଦୀର୍ଘ ପରମ୍ପରା ରହିଛି ।

ସେହି ପବିତ୍ର ମାଟିରେ ଜମିଦାର ଭଗବାନ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଘରେ ୧୯୫୪ ମସିହାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମିଶ୍ର । ତାଙ୍କର ଥିଲେ ତିନି ଭଉଣୀ । ଘରର ପୁଅ ଭାବରେ ସେ ପରିବାରର ଆଶା ଓ ଆଦରର କେନ୍ଦ୍ର ଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ମୋ ପାଇଁ ଲିଙ୍ଗରାଜ କେବଳ ଭଗବାନ ମିଶ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ନୁହଁନ୍ତି । ସେ ଥିଲେ ମୋର ଅତି ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ—ମୋର ଶୈଶବର ସାଥୀ, ମୋ ଜୀବନର ଏକ ଅଭୁଲା ସ୍ମୃତି ।

ଆମ ଛଅଜଣଙ୍କ ଜନ୍ମ ପ୍ରାୟ ଏକ ସମୟରେ—୧୯୫୩ ରୁ ୧୯୫୬ ମଧ୍ୟରେ । ଅଲେଖ, ଲିଙ୍ଗରାଜ, ଭୀମ, କୃପା, ଲୋକନାଥ ଓ ସତ୍ୟପ୍ରିୟ । ଆମେ ସମସ୍ତେ ଥିଲୁ ଗୋଟିଏ ଗାଁର ଶୈଶବ ବନ୍ଧୁ । ଆମର ଶୈଶବର ହସ, ଖେଳ, ଝଗଡ଼ା, ମିଳାମିଶା ଓ ଗାଁର ଧୂଳିମାଟିରେ କଟିଥିବା ଦିନଗୁଡ଼ିକ ଆଜି ମନେ ପଡ଼ିଲେ ଲାଗୁଛି, ସେଗୁଡ଼ିକ ଯେପରି ଗତକାଲିର କଥା ।

ସମୟ କିନ୍ତୁ କାହା ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରେ ନାହିଁ ।

ଯେଉଁ ପିଲାମାନେ ଦିନେ ଗାଁ ଦାଣ୍ଡରେ ଏକାଠି ଖେଳୁଥିଲେ, ସେମାନେ ଧୀରେ ଧୀରେ ବଡ଼ ହେଲେ । ପ୍ରତ୍ୟେକେ ନିଜ ନିଜ ଜୀବନର ପଥ ଧରିଲେ । କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ସେହି ଅଦୃଶ୍ୟ ସୂତା କେବେ ଛିଣ୍ଡି ନଥିଲା ।

ଲିଙ୍ଗରାଜ ନିଜ ଗାଁର ଏଲ୍.ପି. ସ୍କୁଲରୁ ପ୍ରାଥମିକ ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରି ଶାସନ ଦାମୋଦରପୁର ଏମ୍.ଇ. ସ୍କୁଲରେ ପଢ଼ିଲେ । ପରେ ଗଦାଧର ହାଇସ୍କୁଲ, ପୁରୀରୁ ୧୯୭୧ ମସିହାରେ ମାଟ୍ରିକ୍ ପାସ୍ କଲେ । ତା’ପରେ ସେ ପୁରୀର ଏସ୍.ସି.ଏସ୍. କଲେଜରେ ଇଣ୍ଟରମିଡିଏଟ୍ ଶିକ୍ଷା ପାଇଁ ନାମ ଲେଖାଇଥିଲେ ।

କଲେଜ ଜୀବନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଚୁପ୍‌ଚାପ୍ ରହୁଥିବା ମଣିଷ ନଥିଲେ । ଛାତ୍ର ସମାଜର ସମସ୍ୟା ଓ ଅଧିକାର ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଆଗ୍ରହ ଥିଲା । ସେ ଛାତ୍ର ନେତା ଭାବରେ ନିଜକୁ ପରିଚିତ କରାଇଥିଲେ ଏବଂ ଛାତ୍ର ସଂସଦର ସଭାପତି ପଦ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ବାଚନ ଲଢ଼ିଥିଲେ ।

ଶିକ୍ଷା ଶେଷ କରିବା ପରେ ତାଙ୍କର କର୍ମଜୀବନ ଆରମ୍ଭ ହେଲା । ଶାସନ ଦାମୋଦରପୁର ହାଇସ୍କୁଲରେ କ୍ଲକ ଭାବରେ ସେ ଚାକିରି ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲେ । ପରେ ଚାଲିଶିବାଟିଆ ହାଇସ୍କୁଲରେ ଶିକ୍ଷକ ଭାବରେ ମଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ । ଚାକିରି କେବଳ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବିକାର ମାଧ୍ୟମ ନଥିଲା । ମଣିଷ ଓ ସମାଜ ସହିତ ଜଡ଼ିତ ରହିବାର ଏକ ମାଧ୍ୟମ ଥିଲା ।

ଗଙ୍ଗାନାରାୟଣପୁରର ସୁଷମାଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କର ବିବାହ ହେଲା । ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ଓ ଜଣେ ଝିଅ । ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ପ୍ରସନ୍ନ, ପ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଓ ପ୍ରଶାନ୍ତ । ପ୍ରସନ୍ନ ରାଜନୀତି ଓ ଆଇନ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜର ପରିଚୟ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ପୁଅ ଶିଳ୍ପ ଓ ବ୍ୟବସାୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ନିଜ ନିଜର ସ୍ଥାନ ସୃଷ୍ଟି କରିଛନ୍ତି ।

୨୦୧୨ ମସିହାରେ ସେ ସରକାରୀ ଚାକିରିରୁ ଅବସର ନେଲେ । ସାଧାରଣତଃ ଅବସର ପରେ ମଣିଷ ନିଜ ପରିବାର ମଧ୍ୟରେ ସୀମିତ ହୋଇଯାଏ । କିନ୍ତୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ତାହା ହେଲା ନାହିଁ । ଅବସର ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଜୀବନର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟାୟ ନଥିଲା; ବରଂ ସାମାଜିକ ଜୀବନର ଏକ ନୂଆ ଅଧ୍ୟାୟର ଆରମ୍ଭ ଥିଲା ।

ଅବସର ପରେ ସେ ନିଜକୁ ସାମାଜିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଅଧିକ ଭାବରେ ନିୟୋଜିତ କଲେ । ବ୍ରାହ୍ମଣ ସଂସ୍କୃତି, ପରମ୍ପରା ଓ ଗ୍ରାମର ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ସେ ସକ୍ରିୟ ଭାବରେ କାମ କରୁଥିଲେ । ନିଜ ଜନ୍ମମାଟି ଓ ନିଜ ସମାଜ ପ୍ରତି ତାଙ୍କର ଏକ ଗଭୀର ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ଥିଲା ।

ଏହିଠାରେ ହିଁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଜୀବନର ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପରିଚୟ ଲୁଚି ରହିଛି ।

ସେ କେବଳ ଚାକିରି କରି ବଞ୍ଚି ନଥିଲେ । ସେ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବଞ୍ଚିଥିଲେ । ନିଜ ଗାଁ, ନିଜ ସମାଜ ଓ ନିଜ ସଂସ୍କୃତି ପାଇଁ ଚିନ୍ତା କରି ବଞ୍ଚିଥିଲେ ।

କିନ୍ତୁ ମଣିଷର ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ଜୀବନ ଚାଲେ ନାହିଁ । ଭଗବାନଙ୍କ ନିୟମରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦିନେ ଏହି ସଂସାର ଛାଡ଼ିବାକୁ ପଡ଼େ ।

ଭଗବଦ୍‌ଗୀତାରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀକୃଷ୍ଣ କହିଛନ୍ତି—

“ଜାତସ୍ୟ ହି ଧ୍ରୁବୋ ମୃତ୍ୟୁଃ
ଧ୍ରୁବଂ ଜନ୍ମ ମୃତସ୍ୟ ଚ ।
ତସ୍ମାଦପରିହାର୍ଯ୍ୟେଽର୍ଥେ
ନ ତ୍ୱଂ ଶୋଚିତୁମର୍ହସି ॥”

ଅର୍ଥାତ୍—ଯିଏ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ତା’ର ମୃତ୍ୟୁ ନିଶ୍ଚିତ; ଏବଂ ଯିଏ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଛି, ତା’ର ପୁନର୍ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ । ତେଣୁ ଯାହା ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ, ତାହା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ ।

କଥାଟି ସତ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ବନ୍ଧୁ ଚାଲିଗଲେ ହୃଦୟ କ’ଣ ଗୀତାର ଏହି ଜ୍ଞାନକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରେ?

ନା ।

ବୁଦ୍ଧି କହେ—ମୃତ୍ୟୁ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ।
କିନ୍ତୁ ହୃଦୟ କହେ—“ଲିଙ୍ଗରାଜ ତୁମେ ଆଉ କିଛି ଦିନ ରହିଥାନ୍ତ!”

୧୧ ସେପ୍ଟେମ୍ବର ୨୦୨୬ । ଭୁବନେଶ୍ୱରର ଉତ୍କଳ ହସ୍ପିଟାଲରେ ମସ୍ତିଷ୍କାଘାତରେ ୭୨ ବର୍ଷ ବୟସରେ ଲିଙ୍ଗରାଜ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଜୀବନଯାତ୍ରା ଶେଷ ହେଲା ।

ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନେ ହେଲା, ଶୈଶବର ସେହି ଛଅଜଣ ବନ୍ଧୁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଆଉ ଜଣେ ଆମଠାରୁ ଦୂରକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଆମେ ଯେଉଁମାନେ ଏବେ ମଧ୍ୟ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅଛୁ, ଆମ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ଅନୁପସ୍ଥିତି ଏକ ବଡ଼ ଶୂନ୍ୟତା ।

କିନ୍ତୁ ଗୀତା ଆମକୁ ଆଉ ଏକ ଗଭୀର ସତ୍ୟ ଶିଖାଏ—

“ନ ଜାୟତେ ମ୍ରିୟତେ ବା କଦାଚିନ୍
ନାୟଂ ଭୂତ୍ୱା ଭବିତା ବା ନ ଭୂୟଃ ।
ଅଜୋ ନିତ୍ୟଃ ଶାଶ୍ୱତୋଽୟଂ ପୁରାଣୋ
ନ ହନ୍ୟତେ ହନ୍ୟମାନେ ଶରୀରେ ॥”

ଅର୍ଥାତ୍—ଆତ୍ମାର ଜନ୍ମ ନାହିଁ, ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ । ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ଆତ୍ମା ନଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ ।

ତେଣୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଶରୀର ଆଜି ଆମ ମଧ୍ୟରେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ଆତ୍ମା, ତାଙ୍କର ଭଲପାଇବା, ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ତାଙ୍କର ସାମାଜିକ ଚିନ୍ତା ଓ ତାଙ୍କର ସ୍ମୃତି ଆମ ମନରେ ନିଶ୍ଚୟ ବଞ୍ଚି ରହିବ ।

ଗୀତାର ଆଉ ଏକ ଅମର ବାଣୀ ମନକୁ ଆସୁଛି—

“ବାସାଂସି ଜୀର୍ଣ୍ଣାନି ଯଥା ବିହାୟ
ନବାନି ଗୃହ୍ଣାତି ନରୋଽପରାଣି ।
ତଥା ଶରୀରାଣି ବିହାୟ ଜୀର୍ଣ୍ଣାନି
ଅନ୍ୟାନି ସଂୟାତି ନବାନି ଦେହୀ ॥”

ମଣିଷ ଯେପରି ପୁରୁଣା ବସ୍ତ୍ର ଛାଡ଼ି ନୂଆ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧେ, ଆତ୍ମା ମଧ୍ୟ ସେପରି ପୁରୁଣା ଶରୀର ଛାଡ଼ି ନୂଆ ଶରୀର ଧାରଣ କରେ ।

ଏହି ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ସତ୍ୟକୁ ହୃଦୟରେ ଧାରଣ କରି ଆମେ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ବିୟୋଗକୁ ଗ୍ରହଣ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

ଲିଙ୍ଗ ମିଶ୍ରେ ଚାଲିଗଲେ ।

କିନ୍ତୁ ସେ ଆମ ଶୈଶବର ସେହି ଦିନଗୁଡ଼ିକରେ ରହିଗଲେ ।
ସେ ରହିଗଲେ କାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥପୁର ଶାସନର ମାଟିରେ ।
ସେ ରହିଗଲେ ଆମର ଯୌବନର ସ୍ମୃତିରେ ।
ସେ ରହିଗଲେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱର ଅମର ସମ୍ପର୍କରେ ।
ସେ ରହିଗଲେ ତାଙ୍କ ପରିବାରର ହୃଦୟରେ ।
ସେ ରହିଗଲେ ତାଙ୍କ ସମାଜସେବାର ସ୍ମୃତିରେ ।
ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ କଥା—ସେ ରହିଗଲେ ଆମ ମନରେ ।

ଜୀବନ ଏକ ଯାତ୍ରା । କେହି ଆଗରୁ ଓହ୍ଲାଇଯାଏ, କେହି ପରେ । ଗନ୍ତବ୍ୟ କିନ୍ତୁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଏକ ।

ଆଜି ଲିଙ୍ଗରାଜ ଆଗକୁ ଚାଲିଗଲେ । ଦିନେ ଆମକୁ ମଧ୍ୟ ସେହି ପଥରେ ଯିବାକୁ ପଡ଼ିବ ।

ତେଣୁ ତାଙ୍କ ବିୟୋଗରେ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନରେ ଭଗବାନ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଚରଣରେ ଏହି ପ୍ରାର୍ଥନା ରହୁ—

“ହେ ମହାପ୍ରଭୁ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥ !
ମୋର ପ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁ ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ତୁମ ଶ୍ରୀଚରଣରେ ସ୍ଥାନ ଦିଅ ।
ତାଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଏହି ଅସହ୍ୟ ବିୟୋଗକୁ ସହିବାର ଶକ୍ତି ଦିଅ ।
ତାଙ୍କ ଜୀବନର ସତ୍କର୍ମକୁ ଗ୍ରହଣ କର ଏବଂ ତାଙ୍କ ଆତ୍ମାକୁ ଶାନ୍ତି ଦିଅ ।”

ଲିଙ୍ଗରାଜଙ୍କ ବିୟୋଗ ତାଙ୍କ ପରିବାର ପାଇଁ ଯେପରି ଅପୂରଣୀୟ କ୍ଷତି, ସେହିପରି କାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥପୁର ଶାସନ ଓ ଆମ ସମସ୍ତ ଶୈଶବ ବନ୍ଧୁମଣ୍ଡଳୀ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଏହା ଏକ ଅପୂରଣୀୟ ଶୂନ୍ୟତା ।

ଲିଙ୍ଗରାଜ, ତୁମେ ଚାଲିଗଲ ।
କିନ୍ତୁ ଆମର ସ୍ମୃତିରୁ ତୁମେ କେବେ ଚାଲିଯିବ ନାହିଁ ।

ତୁମର ଆତ୍ମା ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଶ୍ରୀଚରଣରେ ଶାନ୍ତି ଲାଭ କରୁ ।

ଓଁ ଶାନ୍ତିଃ । ଶାନ୍ତିଃ । ଶାନ୍ତିଃ ।

ଲେଖକ – ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର
MA, LLB, IRS (Retired)