ରଜ

ରଜ – ମାଟିର ରକ୍ତିମ ନିରବତା ।

ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର

ଆଷାଢ଼ ପୂର୍ବର ପ୍ରଥମ ମେଘ
ଯେତେବେଳେ ଆକାଶର ନୀଳ ଛାତିରେ
ଲେଖେ ଜଳର ପ୍ରଥମ ଅକ୍ଷର,
ସେତେବେଳେ ଓଡ଼ିଶାର ମାଟି
ନିଜକୁ କହେ—
“ଆଜି ମୋର ବିଶ୍ରାମ” ।

ହଳ ନିରବ,
କୋଦାଳର ଧାର ଶାନ୍ତ,
ବିହନର ସ୍ୱପ୍ନ ମଧ୍ୟ
ଅପେକ୍ଷାରେ ବସିଥାଏ ।

କାରଣ
ବସୁମତୀ ଆଜି ରଜସ୍ୱଳା ।

କେବଳ ମାଟି ନୁହେଁ—
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦେବୀଙ୍କ ମନ୍ଦିରରେ
ଘଣ୍ଟିର ଶବ୍ଦ ଧୀର ହୋଇଯାଏ,
ଅଳଙ୍କାରର ଆଡ଼ରେ
ସୃଷ୍ଟିର ଗୁପ୍ତ ରହସ୍ୟ
ନୀରବ ଭାବେ ଶ୍ୱାସ ନିଏ ।

ସେଇ ତିନି ଦିନ
ଘରର ଅଗ୍ନିରେ ମଧ୍ୟ
ସଂଯମର ଆଲୋକ ଜଳେ;
ଦେହର ଆକାଂକ୍ଷାକୁ
ସଂସ୍କାରର ଚାଦରେ ଢାଙ୍କି
ମଣିଷ ଶିଖେ—
ସୃଷ୍ଟିକୁ ସମ୍ମାନ କରିବାର ଅର୍ଥ ।

ଝିଅମାନେ ଝୁଲାରେ ବସି
ପବନକୁ ଦିଅନ୍ତି ହସର ଛନ୍ଦ,
ଅଳତାର ଲାଲ ରେଖା
ପାଦତଳରୁ ବଢ଼ି
ମାଟିର ହୃଦୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ ।

ପୋଡ଼ପିଠାର ସୁଗନ୍ଧରେ
ଘର ଭରିଯାଏ ସ୍ମୃତିର ଧୂଆଁ,
ପାନପାତ୍ରର ସବୁଜ ପତ୍ରରେ
ଲୁଚିଥାଏ
ଆତିଥ୍ୟର ଅନନ୍ତ କବିତା ।

ଆଜି ରୋଷେଇଘରେ
ପୁରୁଷର ହାତରେ ଚୁଲା ଜଳେ,
ଆଉ ସ୍ତ୍ରୀ
ସମୟର କାନ୍ଧରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି
କିଛି କ୍ଷଣ ପାଇଁ
ନିଜକୁ ନିଜେ ଫେରି ପାଏ ।

ସହରର ଆଲୋକ
ଗାଁର ପୁରୁଣା ବରଗଛକୁ
ଭୁଲିଯିବାକୁ ଚାହେଁ ।
ତଥାପି ଝୁଲାର ଦଉଡ଼ି
ଆଜିଯାଏ ବାନ୍ଧି ରଖିଛି
ପିଢ଼ିରୁ ପିଢ଼ିର ସ୍ୱପ୍ନକୁ ।

ରଜ କେବଳ ପର୍ବ ନୁହେଁ,
ଏହା ମାଟିର ନିଶ୍ୱାସ,
ନାରୀର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଗୌରବ,
ବର୍ଷାର ପ୍ରଥମ ଧ୍ୟାନ,
ସଂଯମର ଅଦୃଶ୍ୟ ସଙ୍ଗୀତ ।

ଯେଉଁ ଜାତି
ଧରିତ୍ରୀର ରକ୍ତସ୍ରାବକୁ
ପୂଜା କରିବା ଶିଖିଛି,
ସେ ଜାଣେ—
ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜନ୍ମ ପୂର୍ବରୁ
କିଛି ନୀରବତା ଦରକାର,
କିଛି ବିଶ୍ରାମ ଦରକାର,
ଆଉ ଅସୀମ ସମ୍ମାନ ଦରକାର ।

ସେଥିପାଇଁ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ଆଷାଢ଼ ପୂର୍ବରୁ
ଓଡ଼ିଶା ପୁଣିଥରେ କହେ—
“ନାରୀ ହିଁ ସୃଷ୍ଟି,
ମାଟି ହିଁ ମା,
ରଜ ହେଉଛି
ସେହି ଅନନ୍ତ ଜୀବନର
ରକ୍ତିମ ଉତ୍ସବ” ।

(ଏହି କବିତାରେ ରଜକୁ କେବଳ ଏକ ଲୋକପର୍ବ ଭାବରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନାରୀତ୍ୱ, ଧରିତ୍ରୀର ଉର୍ବରତା, ସଂଯମ, ପ୍ରକୃତି ପ୍ରତି ସମ୍ମାନ ଏବଂ ଓଡ଼ିଆ ସଂସ୍କୃତିର ଗଭୀର ଦାର୍ଶନିକ ଚେତନାର ଏକ ଆଧୁନିକ କାବ୍ୟିକ ରୂପକ ଭାବେ ସଫଳତାର ସହ ଉପସ୍ଥାପିତ କରାଯାଇଛି ।)