ଶ୍ରୀମତୀ ସତ୍ୟଭାମା ମିଶ୍ରଙ୍କ ଜୀବନ ଇତିହାସ ।
(ଲୋକନାଥ ମିଶ୍ର)
କାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥପୁରର ଶ୍ରୀ ବାବାଜୀ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଧର୍ମପତ୍ନୀ :
(ପ୍ରଥମ ଅଧ୍ୟାୟ)
ଏକ ପୁଣ୍ୟବତୀ କନ୍ୟାର ଜନ୍ମ
ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଅନନ୍ତ ଲୀଳାଭୂମି ପୁରୀ ନଗରୀ ଯୁଗ ଯୁଗ ଧରି ଧର୍ମ, ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକତା, ସେବା ଓ ସଦାଚାରର ପୀଠସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ପରିଚିତ । ମନ୍ଦିରର ଘଣ୍ଟଧ୍ୱନି, ବେଦମନ୍ତ୍ରର ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ଭକ୍ତିର ମହକରେ ଭରିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ସହରର ଐତିହାସିକ ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର ସାହି ତାହାର ପ୍ରାଚୀନ ପରମ୍ପରା ଓ ଧାର୍ମିକ ସଂସ୍କୃତି ପାଇଁ ସୁପ୍ରସିଦ୍ଧ ।
ଏହି ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର ସାହିର ଢିପ ଲେନରେ ବାସ କରୁଥିଲେ ଜଣେ ସମ୍ମାନିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପରିବାରର ମୁଖ୍ୟ ପଣ୍ଡିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଶ୍ର ଏବଂ ତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଶ୍ରୀମତୀ ପାର୍ବତୀ ମିଶ୍ର । ସେମାନଙ୍କ ପରିବାର ଭକ୍ତି, ସରଳତା, ଶାସ୍ତ୍ରଜ୍ଞାନ ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଗାଧ ଆସ୍ଥା ପାଇଁ ସମାଜରେ ବିଶେଷ ସମ୍ମାନ ଲାଭ କରିଥିଲା ।
ପଣ୍ଡିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଶ୍ର ପୁରୀ ଗଜପତି ମହାରାଜଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଏହି ଦାୟିତ୍ୱ କେବଳ ଏକ ବୃତ୍ତି ନୁହେଁ, ବରଂ ପରମ୍ପରାରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ଏକ ପବିତ୍ର ସେବା ଥିଲା । ସେ ବେଦବିଧି ଅନୁସାରେ ଧାର୍ମିକ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପାଦନ କରିବା, ସନାତନ ପରମ୍ପରାର ସୁରକ୍ଷା କରିବା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମମାର୍ଗରେ ପରିଚାଳିତ କରିବାକୁ ନିଜ ଜୀବନର ବ୍ରତ କରିଥିଲେ ।
ଏହି ପବିତ୍ର ପରିବେଶରେ ୧୦ ଡିସେମ୍ବର ୧୯୩୩ ମସିହାରେ ଏକ କନ୍ୟା ସନ୍ତାନର ଜନ୍ମ ହେଲା । ସେ ପରିବାରର ତୃତୀୟ ସନ୍ତାନ ଥିଲେ । ତାଙ୍କର ଆଗମନରେ ସମଗ୍ର ପରିବାର ଆନନ୍ଦରେ ଆତ୍ମହରା ହୋଇଉଠିଲା । ଯଦିଓ ପରିବାର ଆର୍ଥିକ ଦୃଷ୍ଟିରୁ ସାଧାରଣ ଥିଲା, ତଥାପି ସେମାନଙ୍କ ଘର ଭକ୍ତି, ସଂସ୍କାର ଓ ସ୍ନେହରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିଲା ।
ଏହି କନ୍ୟାର ନାମ ରଖାଗଲା ସତ୍ୟଭାମା ।
“ସତ୍ୟ” ଅର୍ଥାତ୍ ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଏବଂ “ଭାମା” ଅର୍ଥ ଗରିମା, ଶକ୍ତି ଓ ଭକ୍ତିର ପ୍ରତୀକ । ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ ପର୍ଯ୍ୟାୟରେ ଏହି ନାମର ସାର୍ଥକତା ପ୍ରତିଫଳିତ ହୋଇଥିଲା ।
ଶୈଶବରୁ ସତ୍ୟଭାମା ରାମାୟଣ, ମହାଭାରତ, ଭାଗବତ ଓ ଶ୍ରୀଜଗନ୍ନାଥଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳାକଥା ଶୁଣି ଶୁଣି ବଡ଼ ହୋଇଥିଲେ । ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳ ପ୍ରାର୍ଥନାରେ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିଲା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟା ଭଜନ ଓ ନାମସଙ୍କୀର୍ତ୍ତନରେ ସମାପ୍ତ ହେଉଥିଲା । ତାଙ୍କର ମାତା ପାର୍ବତୀ ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରଥମ ଗୁରୁ ଥିଲେ । ସେ ନିଜ ଆଚରଣ ଓ ଶିକ୍ଷା ମାଧ୍ୟମରେ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦୟା, ବିନୟ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ବୟୋଜ୍ୟେଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ସମ୍ମାନର ମୂଲ୍ୟ ବୁଝାଇଥିଲେ ।
ସେ ସମୟର ସାମାଜିକ ପରିସ୍ଥିତି ବର୍ତ୍ତମାନଠାରୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲା । ଝିଅମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶିକ୍ଷାର ସୁଯୋଗ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୀମିତ ଥିଲା । ଘରକାମ ଶିଖିବାକୁ ସେମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ବୋଲି ଧରାଯାଉଥିଲା । ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ମନରେ ପଢ଼ିବା ପାଇଁ ଅତ୍ୟଧିକ ଆଗ୍ରହ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ବ୍ରିଟିଶ ଶାସନ ସମୟର ପରିସ୍ଥିତି ଏବଂ ସାମାଜିକ ସୀମାବଦ୍ଧତା ଯୋଗୁଁ ସେ କେବଳ ତୃତୀୟ ଶ୍ରେଣୀ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନିଜର ଔପଚାରିକ ଶିକ୍ଷା ସମାପ୍ତ କରିପାରିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ପରିବାରରୁ ପ୍ରାପ୍ତ ସଂସ୍କାର ଓ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଶିକ୍ଷା ତାଙ୍କର ସାରା ଜୀବନର ପଥପ୍ରଦର୍ଶକ ହୋଇ ରହିଲା ।
ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଧାର୍ମିକ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ଓ ସମାଜରେ ସମ୍ମାନ ପାଉଥିବା ଦେଖି ସେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ ଯେ ପ୍ରକୃତ ମହାନତା ଧନ କିମ୍ବା କ୍ଷମତାରେ ନୁହେଁ, ବରଂ ନିଷ୍କାମ ସେବା, ସତ୍ୟନିଷ୍ଠା ଓ ଧର୍ମାଚରଣରେ ନିହିତ ।
ତାଙ୍କ ଜନ୍ମର ପ୍ରାୟ ଦଶ ବର୍ଷ ପରେ ପରିବାରରେ ଏକ ପୁତ୍ର ସନ୍ତାନର ଜନ୍ମ ହେଲା । ତାଙ୍କର ଅଗ୍ରଜ ଭାଇ ହରିହର ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ “ଶାସ୍ତ୍ରୀ” ଉପାଧିରେ ସମ୍ମାନିତ ହୋଇଥିଲେ, ଯାହା ପରିବାରର ବିଦ୍ୱତ୍ତା ଓ ରାଜପୁରୋହିତ ପରମ୍ପରାର ଗୌରବକୁ ପ୍ରକାଶ କରୁଥିଲା ।
ସତ୍ୟଭାମା ନିଜ ସାନ ଭାଇଙ୍କ ପ୍ରତି ଅପାର ସ୍ନେହ ପ୍ରଦର୍ଶନ କରୁଥିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ଯତ୍ନ ନେବାରେ ସଦା ଆଗ୍ରହୀ ଥିଲେ । ଏହି ଦାୟିତ୍ୱବୋଧ ତାଙ୍କ ମନରେ ତ୍ୟାଗ, ସେବା ଓ ପରିବାର ପ୍ରତି ଅଗାଧ ଭଲପାଇବାର ବୀଜ ବପନ କରିଥିଲା ।
ମାର୍କଣ୍ଡେଶ୍ୱର ସାହିର ଧାର୍ମିକ ପରିବେଶ ହିଁ ତାଙ୍କର ପ୍ରକୃତ ବିଦ୍ୟାଳୟ ଥିଲ। । ରଥଯାତ୍ରା, ମନ୍ଦିରର ନୀତିକାନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ପର୍ବପର୍ବାଣୀ, ସାଧୁସନ୍ତଙ୍କ ସତ୍ସଙ୍ଗ ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଆୟୋଜନ ତାଙ୍କ କୋମଳ ମନରେ ଗଭୀର ପ୍ରଭାବ ପକାଇଥିଲ। । ସେ ଶିଖିଥିଲେ ଯେ ଜୀବନର ପ୍ରତ୍ୟେକ କାର୍ଯ୍ୟ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ମରଣ ସହିତ କରାଯିବା ଉଚିତ ।
ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବଡ଼ ଭଉଣୀ ରତ୍ନମଣିଙ୍କ ବିବାହ ବୀରପୁରୁଷୋତ୍ତମପୁରର ଶ୍ରୀ ପଦ୍ମନାଭ ମିଶ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା । କିନ୍ତୁ କିଛି ସମୟ ପରେ ପଣ୍ଡିତ ଲକ୍ଷ୍ମଣ ମିଶ୍ରଙ୍କ ଅକାଳ ବିୟୋଗରେ ପରିବାର ଗଭୀର ଶୋକରେ ଡୁବିଗଲା । ପିତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପରିବାର ଉପରେ ଏକ ବଡ଼ ଆଘାତ ଆଣିଥିଲା, ଯାହାକୁ ସମସ୍ତେ ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଓ ଭଗବାନଙ୍କ ଆଶ୍ରୟରେ ସହ୍ୟ କରିଥିଲେ ।
ମାତ୍ର ତେର ବର୍ଷ ବୟସରେ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ବିବାହ କାଶୀ ଜଗନ୍ନାଥପୁର ଗ୍ରାମର ଶ୍ରୀ ବାବାଜୀ ମିଶ୍ରଙ୍କ ସହିତ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ସେହି ସମୟର ସାମାଜିକ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ ବିବାହ ପରେ ସେ କିଛି ସମୟ ପାଇଁ ପୁଣି ନିଜ ପିତୃଗୃହକୁ ଫେରିଆସିଥିଲେ ।
କିନ୍ତୁ ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ଜୀବନର ଆରମ୍ଭରେ ହିଁ ଏକ କଠିନ ପରୀକ୍ଷା ରଖିଥିଲା । ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ବାବାଜୀ ମିଶ୍ର ମନ୍ଦିର ପରିସରରେ ଖସି ପଡ଼ି ତାଙ୍କର ବାମ ଗୋଡ଼ରେ ଗୁରୁତର ଭାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିଲା । ଏହି ଦୁର୍ଘଟଣା ନବଦମ୍ପତିଙ୍କ ଜୀବନରେ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ କଷ୍ଟର ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲା ଏବଂ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କୁ ଅଳ୍ପ ବୟସରୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ସେବା ଓ ସହନଶୀଳତାର ପରୀକ୍ଷା ଦେବାକୁ ପଡ଼ିଥିଲା ।
କେହି ଜାଣିନଥିଲେ ଯେ ଏହି କୋମଳ ବାଳିକା, ଯିଏ ଭକ୍ତି, ସରଳତା ଓ ସଂସ୍କାରରେ ବଢ଼ିଉଠିଥିଲେ, ସେ ଦିନେ ନିଜ ପରିବାରର ଦୃଢ଼ ସ୍ତମ୍ଭ ପାଲଟିବେ ଏବଂ ନିଜର ଧୈର୍ଯ୍ୟ, ତ୍ୟାଗ ଓ ଅଟୁଟ ଈଶ୍ୱରବିଶ୍ୱାସ ଦ୍ୱାରା ପରବର୍ତ୍ତୀ ପିଢ଼ୀ ପାଇଁ ଏକ ଅନୁକରଣୀୟ ଆଦର୍ଶ ସୃଷ୍ଟ କରିବେ ।
ସତ୍ୟଭାମା ମିଶ୍ରଙ୍କ ଜୀବନର ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ଅଧ୍ୟାୟ ଆମକୁ ଶିଖାଏ ଯେ ପ୍ରକୃତ ବିଶ୍ୱାସ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଉଭୟର ମଧ୍ୟରେ ଗଢ଼ିଉଠେ । ଶିକ୍ଷାର ସୀମାବଦ୍ଧତା, ପିତାଙ୍କ ବିୟୋଗ ଓ ବିବାହ ପରେ ଆସିଥିବା ବିପଦ ତାଙ୍କ ମନୋବଳକୁ ଦୁର୍ବଳ କରିପାରିନଥିଲା । ବରଂ ସେଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଉପରେ ଅଧିକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏବଂ କର୍ତ୍ତବ୍ୟନିଷ୍ଠ କରିଥିଲା ।
ତାଙ୍କ ଜୀବନ ଆମକୁ ସ୍ମରଣ କରାଏ—
“ସତ୍ୟ ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ, ଭକ୍ତି ହେଉଛି ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସମ୍ପଦ, ଏବଂ ଅଟୁଟ ବିଶ୍ୱାସ ସାଧାରଣ ମଣିଷଙ୍କୁ ଅସାଧାରଣ ଜୀବନ ଜିଇଁବାର ଶକ୍ତି ପ୍ରଦାନ କରେ” ।
( to be continued)